.

قىتاي «قارتايىپ» بارادى

ۇزاق ومىر ىزدەگەندەر باما وكرۋگىندەگى ەمدىك قاسيەتى زور سانالاتىن بايمو ۇڭگىرىنىڭ اۋاسىمەن تىنىستاۋدا.

قىتاي ىرى بەتبۇرىستىڭ الدىندا تۇر. «1960 جىلداردان باستالعان دەموگرافييالىق وزگەرىستەر اسەرىنەن قارت ادامداردىڭ سانى الداعى 20 جىل ىشىندە شارىقتاۋ شەگىنە جەتپەك»، – دەيدى پرينستون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ الەۋمەتتانۋشىسى يۋ. سە.

سوندىقتان قىتاي ۇكىمەتى مەديتسينا سالاسىنداعى بولۋى مۇمكىن ارتىق جۇكتەمەگە دايىندالا باستادى. دەسەك تە، وسى اعا بۋىن وكىلدەرى وزدەرىنەن بۇرىنعىلارعا قاراعاندا، اناعۇرلىم بىلىمدى جانە كوبىرەك قوزعالادى. سوندىقتان دەنساۋلىق ماسەلەسىن وز قولدارىنا العان. «ولار مەملەكەتتىك مەديتسينالىق قىزمەت پەن كومەككە اسا سەنىم ارتپايدى، – دەيدى سە، –  سەبەبى داستۇرلى ادىستەردى تاڭدايدى».

ادەتتە ول – كوپشىلىككە جاقسى تانىس ينە قويۋ جانە شوپ دارىلەرى سەكىلدى بالامالى مەديتسينا.

قىتايلىقتار لاس قالالاردى تاستاپ، سالىستىرمالى تۇردە اۋاسى تازا، سۋى «مىڭ دا بىر اۋرۋعا ەم» مەكەندەرگە اعىلۋدا. ۇزاق جاساۋشى تۇرعىندارىمەن ايگىلى باما اۆتونومييالىق وكرۋگىنە جىلىنا ەڭ از دەگەندە ەكى ميلليون ادام كەلەدى. بىراق قاتەرلى ىسىك پەن ينسۋلتكە شالدىققاندار تابيعي ەم الۋ ۇشىن كەلىپ، كۇماندى ەمدىك دارىلەردى ساتۋشىلارعا جيى تاپ بولادى.

«قىتاي اۋىلدارى ەكوتۋريزمنىڭ بۇل تۇرىن قۇشاق جايا قابىلدادى»، – دەيدى ستەنفورد ەكونوميستى كارەن ەگگلستون.

قارت ادامداردىڭ رەتسىز ەمدەلۋى قاۋىپتى. «مۇندا بۇكىل الەم تۇرعىندارى ىزدەپ جۇرگەن ۇزاق جاساۋدىڭ قۇپيياسىن تابۋعا دەگەن تالپىنىس بار، – دەيدى ول، – بىراق بۇل ادامداردى وڭاي اقشا جاساۋشىلاردىڭ قۇربانى ەتۋدە».

جۋانداما، بالاقاي

گرەكييادان قىتايعا دەيىن ادامدار ارتىق سالماقتان زارداپ شەگۋدە. Lancet مەديتسينا جۋرنالى 2017 جىلى 130 ميلليونعا تارتا ادامنىڭ دەنە سالماعى يندەكسىن زەرتتەپ، 1970 جىلدان بەرى سەمىزدىككە شالدىققان ەرەسەكتەر سانى 7 ەسە وسكەنىن جانە ولاردىڭ كوپشىلىگى اقش پەن قىتايدا ەكەنىن انىقتادى. 2016 جىلعى زەرتتەۋلەر ولاردىڭ وسى مەرزىم ارالىعىندا ار ون جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 1،4 كيلو سالماق قوسقانىن ايتادى. سەمىز بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر سانى دا 1975 جىلعى 11 ميليوننان 2016 جىلى 124 ميلليونعا وسكەن. ەڭ جوعارعى كورسەتكىش – پولينەزييا مەن ميكرونەزييادا. ودان كەيىن كۋۆەيت، اقش جانە بەرمۋد ارالدارى تۇر. بۇل قارقىنمەن 2022 جىلى الەمدە سەمىز بالالار سالماق جەتىسپەۋشىلەردەن اسىپ تۇسپەك. كىم كىنالى؟ دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ بالالار سەمىزدىگىمەن كۇرەس جونىندەگى مامانى حۋانا ۋيليامسەننىڭ پىكىرىنشە، «ارزان، ساپاسىز تاعام، اۋىلدان جاپپاي كوشۋ، سمارتفوندار – وسىنىڭ بارى ەرتە جۋانداۋعا ىقپال ەتەدى». — NS

اۆتورى: نينا ستروچليك

فوتو: لامام ييك فەي، NEW YORK TIMES/REDUX


ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى مەن الەمدىك زەرتتەۋلەردىڭ قاينار كوزىنە قول جەتكىزگىڭىز كەلسە، shopnationalgeographic.kz ارقىلى ونلاين جازىلىڭىز.

       

پىكىر جازۋ