.

ماتەرييادان بيىك رۋح

MM8428_160705_015064

ىشكى سەنىمىڭىز – بولمىس-بىتىمىڭىز!

فلوريدا ۋنيۆەرسيتەتىندە پاركينسون دەرتىنە شالدىققان راسسەل پرايس وتا ارقىلى ميىنا ميكروەلەكترود قويدىرىپ جاتىر. دارىگەرلەر وتادان جانە پلاتسەبو اسەرىنەن ەمنىڭ قانشالىقتى وڭ ناتيجە بەرەتىنىن بىلمەيدى.

فلوريدا ۋنيۆەرسيتەتى ماكنايت مي ينستيتۋتىندا تۇسىرىلدى

اۆتورى: ەريك ۆەنس فوتو: ەريكا لارسەن

گرەيس التەتتينگتەگى قاسيەتتى اعاشتان جاسالعان قارا مادونناعا جەتەر-جەتپەسىن بىلمەيدى. جىل سايىن مىڭداعان زيياراتشى باسىپ وتەتىن 110 شاقىرىمدىق جاياۋ  جولدا ول تابانىنان تاۋسىلدى.

ريچارد مودل وكشەسىن سىندىرىپ السا دا، 2003 جىلى گەرمانيياداعى التەتتينگكە بارامىن دەگەن شەشىمىنەن قايتقان ەمەس. قاسيەتتى مارييانىڭ ونى اردايىم «جەلەپ-جەبەيتىنىنە»  بەك سەندى. سويتىپ، ساپارعا اتتاندى. «التەتتينگكە بەت العاندا اۋرۋىڭنان جازىلىپ كەتكەندەي بولاسىڭ»، – دەيدى ول.

18 جاسار ماكسيميلليان كلەمەنت (سول جاقتا) جانە 21 جاسار بەننەديكت براۋن گەرمانيياداعى جىل سايىنعى زييارات شاراسىندا قاسيەتتى مارييانىڭ مۇسىنىن التەتتينگتەگى حانىم عيباداتحاناسىنا اپارادى. ول جەردە ەمدەۋ سالتى ورتا عاسىردان بەرى جالعاسىپ كەلەدى. يتالييانىڭ سيەنا قالاسىنداعى كاتەرينيانا سان-دومەنيكو بازيليكاسىندا قاسيەتتى كەتريننىڭ مۋمييالانعان باسسۇيەگى بار زيراتقا ەم ىزدەگەن ريمدىك كاتوليكتەر اعىلادى.

18 جاسار ماكسيميلليان كلەمەنت (سول جاقتا) جانە 21 جاسار بەننەديكت براۋن گەرمانيياداعى جىل سايىنعى زييارات شاراسىندا قاسيەتتى مارييانىڭ مۇسىنىن التەتتينگتەگى حانىم عيباداتحاناسىنا اپارادى. ول جەردە ەمدەۋ سالتى ورتا عاسىردان بەرى جالعاسىپ كەلەدى. يتالييانىڭ سيەنا قالاسىنداعى كاتەرينيانا سان-دومەنيكو بازيليكاسىندا قاسيەتتى كەتريننىڭ مۋمييالانعان باسسۇيەگى بار زيراتقا ەم ىزدەگەن ريمدىك كاتوليكتەر اعىلادى.

بۇگىندە 74-تى القىمداعان مودل اياعى جازىلعالى بەرى بارىپ كەلگەن قاجىلىقتان زور قۋات العانىنا ەش كۇمانى جوق.

مودل مۇنداي سەنىمدەگى جالعىز ادام ەمەس. فلوريداداعى رۋح جايلى پىكىرتالاستار نەمەسە گانگا وزەنىندەگى سۋعا شومىلۋ راسىمدەرى بولسىن، اينالامىزدا ەمدىك رۋحتىڭ مول ەكەنىن اڭعارامىز. زەرتتەۋلەر جۇيەلى دىني شارالاردىڭ بىزدىڭ يممۋنيتەتىمىزدى جاقسارتىپ، قان قىسىمىن تومەندەتەتىنىن جانە جاسىمىزدى ۇزارتاتىنىن كورسەتەدى.

MM8428_160515_008932

جاعدايىمىزدى ادام نانعىسىز ەتىپ جاقسارتا الاتىن تەك دىني سەنىمدەر عانا ەمەس. التەتتينگتەن 10 مىڭ شاقىرىمدا تۇراتىن تاعى بىر ادام مەديتسينالىق عاجايىپقا كۋا بولدى. مايك پوۋليتيك دەنساۋلىعىنداعى كىناراتتى 2004 جىلى بىلدى. بەيسبول دوبىن دالدەپ لاقتىرا المايتىن جاعدايعا جەتتى. كەيدە ازداپ قالشىلدايتىندى شىعاردى. ال جۇبايى ونىڭ بۇرىنعىداي جىميمايتىنىن بايقادى.

42 جاستاعى پوۋليتيككە پاركينسون اۋرۋى ەرتە جابىستى. دارىگەر ونىڭ ون جىل ىشىندە جۇرىپ-تۇرۋدان، تىپتى تاماق جەۋدەن دە قالاتىنىن ايتتى. پوۋليتيكتىڭ دەرتى باياۋ اسقىندى. ول جىلدار بويى اۋرۋىمەن ارپالىستى. سويلەۋى مەن جازۋى قيىندادى، اقىرى كۇيزەلىسكە ۇشىرادى. 2011 جىلى ول گەندىك ەمدەۋدى سىناقتان وتكىزىپ جاتقان «Ceregene» كومپانيياسىنان جاردەم سۇرادى. «Ceregene» كومپانيياسىنىڭ سىناقتارى سىرقات ادامنىڭ باس سۇيەگىنە قوس ۇڭعىما جاساپ، مي جارتىشارلارىنداعى كوزدەلگەن ايماققا توتە ينە سالۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى.

MM8428_160515_009532

Ex­votos نەمەسە سۋرەتتەر تۇرىندە ۇسىنىلعان سىيلار يتالييانىڭ مونتەفورتينو قالاسىنداعى مادوننا دەل’امرو حرامىنىڭ مىناجات بولمەسىندە تولىپ تۇر. بۇلار ەمگە دەگەن ۇمىتپەن نەمەسە العىس ۇشىن قالدىرىلعان. زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك، دىني شاراعا جۇيەلى تۇردە قاتىسىپ تۇرۋ دەنساۋلىقتى ايتارلىقتاي جاقسارتادى.

پوۋليتيكتىڭ وتادان كەيىن وڭالىپ كەتۋى تاڭداي قاقتىرادى. سىناققا دەيىن ونىڭ جۇرىپ-تۇرۋى قيىن ەدى. ول جۇمىس ىستەيتىن تەحنولوگييا كومپانيياسىنىڭ تۇتىنۋشىلارىنا سىلبىر سويلەۋىن ىشىمدىكتەن ەمەس ەكەنىن ىلعي تۇسىندىرىپ الەك بولاتىن. ەمنەن كەيىن ونىڭ قالشىلداۋى جوعالدى. قيمىلى جەڭىلدەپ، بىرشاما انىق سويلەي باستادى.

سىناق جۇرگىزۋشى دارىگەر كەتلين پوستوننىڭ قۋانىشىندا شەك جوق. شىنتۋايتىنا كەلگەندە، ناۋقاس ادام پاركينسون دەرتىنەن ەشقاشان قۇلانتازا ايىعىپ كەتپەيدى. ەڭ تاۋىر دەگەن ەم تەك اۋرۋدىڭ بەلەڭ الۋىن باسەڭدەتەدى. تىپتى، بۇنىڭ وزى دە وتە سيرەك.

2013 جىلدىڭ ساۋىر ايىندا «Ceregene» سىناقتىڭ ناتيجەسىن جارييالادى. ەمدەلگەن سىرق اتتاردا باقىلاۋ توبىنداعى پلاتسەبو ەمىن قابىلداعان، ياعني، باس سۇيەگىنە جالعان ۇڭعىما وتاسى جاسالىپ، شىن وتا جاسالعانداي اسەر قالدىرعان سىرقاتتارمەن سالىستىرعاندا ناتيجە ونشا دۇرىس بولمادى.

بەز-يمەني-1

پوزيتروندىق-ەميسسيوندىق توموگرافييا سكانەرى پاركينسون سىرقاتىنىڭ ميىندا ەكى جاعدايدا دا بىردەي دوپاميننىڭ بولىنگەنىن كورسەتىپ تۇر. بىرىندە L-dop اتتى دارى تاعايىندالسا (سول جاققىسى)، ەكىنشىسىندە ينەرتتى دارى، ياعني، پلاتسەبو بەرىلگەن. پلاتسەبو اسەرىنەن تۋىندايتىن سەنىم جۇيكە اۋرۋىن ەمدەۋدە وتە ناتيجەلى بولادى.

سارا ليدستون، بريتاندىق كولۋمبييا ۋنيۆەرسيتەتى

بۇل پوستونعا اۋىر تيدى. دەسە دە، ول كەيبىر مالىمەتتەردى قاراپ شىعىپ، توبە شاشى تىك تۇردى. مايك پوۋليتيككە ەشقانداي وتا جاسالماعان. ول پلاتسەبو ەمىن عانا قابىلداعان بولىپ شىقتى.

ەمشىلىك داستۇر سانامىزداعى ساۋىعۋعا دەگەن ۇمىتپەن وزىنە تارتادى. مۇنداي زور ۇمىت پلاتسەبو اسەرىن تۋدىرادى. ول بويىمىزدا بولىپ جاتقاننىڭ بارىنە ىقپال ەتەدى. عالىمدار بۇل جايلى ونداعان جىلدار بۇرىن بىلىپ، ونى باقىلاۋ توبىنا ەمدەۋ سىناقتارىندا پايدالانعان. ەندى ولار پلاتسەبونى جۇيكەنىڭ حيمييالىق تەتىگى رەتىندە، رۋح پەن دەنە، سەنىم مەن تاجىريبە اراسىنداعى جالعاۋشى دەپ قاراستىرۋدا.

سەنىم كۇشى ادامدى قالايشا دەرتىنەن ايىقتىرادى؟ تەاتردى ەلەستەتەيىك. قويىلىم كورسەتۋدىڭ ماڭىزدى بولىگى – ساحنا جانە كوستيۋم. پوۋليتيكتىڭ جاعدايىنىڭ وڭالۋىنا نەگىزگى سەبەپ – باستان كەشكەن بارلىق نارسە: اق حالاتتى دارىگەرلەر، مويىندارىنداعى ستەتوسكوپتار، مەدبيكەلەر، سىناقتار، تىپتى ەمحانا ىشىندەگى اۋەن تاعى باسقالار. ەمحانانىڭ بۇل كورىنىسىن دارىگەرلەر كەيدە «تەاترلىق مەديتسينا» دەپ اتايدى. مۇنداي ساحنالىق دۇنيەلەر كەي كەزدەرى ەمدەۋ دىڭ تۇرلى سالاسىنا پايدالانىلادى ارى بەيسانا دەڭگەيىنە دەيىن اسەر ەتەدى. قىمبات پلاتسەبو ارزان پلاتسەبوعا قاراعاندا جاقسى ناتيجە بەرەدى. برەندتىك ساندىقشالارعا سالىنىپ ۇسىنىلاتىن پلاتسەبو قاراپايىم پلاتسەبولاردان تيىمدىرەك كەلەدى.

ەمحاناعا كىرە بەرگەندە كوزگە كورىنبەيتىن بەلگىلەر بويىمىزدا بەيسانالى تۇردە رەاكتسييا بەرەدى.

ايتسە دە، جالعان وتالاردىڭ اسەرىنىڭ جوعارى بولاتىنى بايقالادى.

تاڭعالارلىعى، پلاتسەبونى قابىلداپ جاتقان ناۋقاس ونىڭ جالعان ەكەنىن بىلسە دە، وڭ ناتيجە بىلىندى. بۇل جايت گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋشىسى تەد كاپچۋكتىڭ زەرتتەۋ توبىمەن بىرگە 2010 جىلى جارييالاعان ماقالاسىندا باياندالعان. 21 كۇن بويى پلاتسەبومەن ەمدەلگەن ىشەك جولى سىرقاتىنا شالدىققاندار ەم قابىلداماعان باسقا ۇقساس سىرقاتتارمەن سالىستىرعاندا وزدەرىنىڭ جاقسارىپ قالعانىن ايتقان. ولاردىڭ قاتارىندا پلاتسەبو قابىلداپ جاتقانىن سىناق الدىندا (جانە سىناق سوڭىندا) بىلگەن سىرقاتتار دا بار. بۇل سىناق ناۋقاس پەن دارىگەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ارقاسىندا ەمنىڭ جاقسى ناتيجە بەرۋىنە سەنىم تۋدىراتىن وزەكتى فاكتور ەكەنىن كورسەتتى. سىرقاتتارعا پلاتسەبو قۋاتى مەن وڭ كوزقاراستىڭ ماڭىزدىلىعى تۇسىندىرىلدى. ولارعا پلاتسەبو تابلەتكالارىنىڭ كەيبىر اۋىر كلينيكال ىق سىناقتاردا ناۋقاستىڭ وزىن-وزى ەمدەۋ ۇدەرىسىنە سەبەپ بولعانى ايتىلعان. كاپچۋكتىڭ بۇرىنعى ارىپتەسى كارين يەنسەن  بۇگىندە ستوكگولمدەگى كارولينسكا ينستيتۋتىنىڭ زەرتحاناسىن باسقارادى. ونىڭ جوبالاعان سىناعى بەيسانالىق باپتاۋلار ارقىلى ادامداردا پلاتسەبو اسەرىنىڭ بولۋ-بولماۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرادى.

ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكىزىلگەن سىناقتا مايك پوۋليتيك پاركينسون اۋرۋىن ەمدەۋ ۇشىن وزىنە وتا جاسالدى دەپ سەندى. ولاي بولماسا دا سىناق ايتارلىقتاي كومەكتەستى. «پلاتسەبو نەمەسە باسقا دارىنىڭ اسەرى مە، ايتەۋىر تاۋىر بولدىم»، – دەيدى ول.

ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكىزىلگەن سىناقتا مايك پوۋليتيك پاركينسون اۋرۋىن ەمدەۋ ۇشىن وزىنە وتا جاسالدى دەپ سەندى. ولاي بولماسا دا سىناق ايتارلىقتاي كومەكتەستى. «پلاتسەبو نەمەسە باسقا دارىنىڭ اسەرى مە، ايتەۋىر تاۋىر بولدىم»، – دەيدى ول.

سىناقتىڭ باپتاۋ كەزەڭىندە ناۋقاستارعا ەكراننان قاس قاعىم ساتتە اۋىسىپ تۇراتىن تۇرلى بەت-بەينەلەر كورسەتىلدى. بۇل ۋاقىت ىشىندە بەينەنى اجىراتۋ مۇمكىن ەمەس. ال سىرقاتتاردىڭ ەكىنشى توبىنا بەت-الپەتتى سانالى تۇردە اجىراتۋعا جەتكىلىكتى ۋاقىت بولىنگەن.

MM8428_160705_015393

دارىگەرلەر ميىنا ميكروەلەكترودتى ەنگىزىپ جاتقاندا راسسەل پرايس وياۋ جاتتى. ول پاركينسون اۋرۋى تۋدىرعان مي بولىگىنە DBS ستيمۋلياتسيياسىن قابىلداپ جاتىر. پرايستىڭ سويلەۋى جاقسارىپ، قالشىلداۋى ازايعاننان كەيىن ول وزىن مۇلدە باسقا ادامداي سەزىنىپ جۇر دەيدى جۇبايى.

ماكنايت مي ينستيتۋتىندا تۇسىرىلدى.

MM8428_081716_00641

ماكس اگيلەرا حەلۆەگتىڭ سۋرەتتەرى فلوريدا ۋنيۆەرسيتەتى زەرتتەۋشىسى كەللي فۋت بەرگەن رەنتگەن سۋرەتتەرى

45646

دەكابر-ماستەر-تيپوگرافيياگا-77

بىرىنشى كەزەڭدە سۋرەتتەردى كورسەتۋمەن قاتار سىرقاتتاردىڭ بىلەگىنە جىلۋ بەرىلدى. بىرىنشى بەت-بەينە كورسەتىلگەندە ىستىق، ال ەكىنشىسى ۇسىنىلعاندا قالىپتى جىلۋ بەرىلگەن. سىناقتىڭ ەكىنشى كەزەڭىندە بەينەلەر اۋىسقانىمەن، جىلۋ دەڭگەيى ەكى بەينەدە دە تومەن قالپىندا قالعان. الايدا بۇل جولى ەكىنشى توپپەن قوسا جىلدام اۋىسقان بەينەنى كورگەن بىرىنشى توپتاعى سىرقاتتار دا بىرىنشى بەت-بەينەنى كورگەندە بىلەگىنىڭ اۋىراتىنىن ايتقان. بۇل جاعداي ناۋقاستاردىڭ بىرىنشى سۋرەتتەگى بەت-بەينە مەن ىستىق اراسىندا بەيسانالىق بايلانىس ورناتقاندىعىن كورسەتتى.

اتالمىش سىناق پلاتسەبو اسەرىن بەيسانالى تۇردە قالىپتاستىرۋعا بولاتىنىن دالەلدەدى. يەنسەن: «ەمحاناعا كىرە بەرگەنىڭىزدە كوزگە ىلىنبەيتىن مايدا بەلگىلەر بويىمىزدا بەيسانالى تۇردە رەاكتسييا بەرەدى. ەمنىڭ جارتىسى بەيسانالى تۇردە جۇرەدى. بۇل تۇيسىك ارقىلى جۇزەگە اساتىن نارسە»، – دەيدى.

MM8428_160525_013657

ەمحانالار «سەنىم تەاترىنىڭ» جيى ورىن الاتىن الاڭىنىڭ بىرى عانا. ەمگە دەگەن ۇمىت وتى نەگىزىندە، اۋرۋدى جازاتىن سان تۇرلى بالاما تاسىلدەر بار. ولار – گومەوپاتييا، اكۋپۋنكتۋرا، داستۇرلى قىتاي دارى-دارمەكتەرى، نەسەپ  تەراپيياسى، سيىر تەزەگى تابلەتكالارى، بەتكە قان قۇيۋ كوسمەتيكالىق پروتسەدۋرالارى، دارۋمەندەر ينفۋزيياسى، دىبىس تەراپيياسى جانە تاعىسىن تاعىلار. بارىنىڭ تۇرلى دەڭگەيدەگى دالەلدەنگەن ونىمدىلىگى بار.

«سەنىم – تابيعي دۇنيە. ول جارتىلاي بىزدىڭ سانا مىزدىڭ پسيحولوگييالىق قۇرىلىمى مەن فۋنكتسيياسىنان تۋىندايدى»، – دەيدى تانييا لۋرمانن. ول ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ انتروپولوگى ارى عۇمىرىنىڭ باسىم بولىگىن ادامنىڭ قۇدايمەن ىقپالداستىعىن زەرتتەۋگە ارناعان. ونىڭ ايتۋىنشا، سەنىمگە نەگىزدەلگەن ەم-شارا دارىگەر ەمىمەن قاتار ەمدەلۋشىنىڭ قايسارلىعىنا دا بايلانىستى. «ادامدار باسىنان وتكەن تاجىريبەسىن سانالى تۇردە وزگەرتە الادى. ونى ۇيرەنۋگە دە بولادى»، – دەيدى تانييا.

پەرۋلىك ەمشى ەنريكە فلورەس اگۋستيننىڭ كيىم ورنەكتەرى ەمدىك راسىم كەزىندە ايتاتىن دۇعاسىمەن بايلانىستى. ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋشىلەرى سىناق بارىسىندا ترانسكرانيالدى ماگنيتتىك قوزدىرۋ ارقىلى اۋىرسىنۋدى باسەڭدەتۋدە.

پەرۋلىك ەمشى ەنريكە فلورەس اگۋستيننىڭ كيىم ورنەكتەرى ەمدىك راسىم كەزىندە ايتاتىن دۇعاسىمەن بايلانىستى. ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋشىلەرى سىناق بارىسىندا ترانسكرانيالدى ماگنيتتىك قوزدىرۋ ارقىلى اۋىرسىنۋدى باسەڭدەتۋدە.

MM8428_160615_014498

قاتارلاستار قىسىمى اسەرىنەن كوبەيگەن داستۇرلى پلاتسەبولار ميدىڭ بولەك بىر جەلىسىن بەلسەندىرە تۇسەدى.


مەكسيكانىڭ شىعىس جاعالاۋىنداعى ۆەراكرۋس شتاتىندا سەنىمگە نەگىزدەلگەن ەمشى برۋحوستاردىڭ ياكي تاۋىپتەردىڭ تۇراتىنى تۋرالى ەستىگەنىم بار. مىڭ جىل بۇرىنعى حريستياندار سەكىلدى، ولار شامانيزم داستۇرى مەن ريم كاتوليتسيزمىن ارالاستىرىپ ادامداردى جون-جورالعىلارمەن ەمدەيتىن كورىنەدى.

كاتەمانكوداعى زاماناۋي برۋحوستىڭ كەڭسەسىنە بەت العانىمدا ەشقانداي وت نەمەسە ايقايلاپ جۇرگەن شاماندى بايقامادىم. كەڭسەنىڭ كۇتۋ زالى دەزينفەكتسييا يىسى مۇڭكىگەن تاپ-تازا بولمە بولىپ شىقتى. سورەدە پلاستيك تۇمارلار جانە شىنى كريستالدار تىزىلىپ تۇر. ون شاقتى ادام جۋرنال وقىپ، تەلەديداردان فۋتبول كورىپ وتىر. برۋحو مەنى قارسى العاندا الدىمنان شاشى قىسقا، مۇرتى بار اق حالاتتى جىگىت شىقتى.

مەن مۇندا ليمپيا ۇشىن، ياعني رۋحىمدى تازارتۋعا كەلدىم. برۋحو بىر جۇمىرتقانى، بىرنەشە  ناسىبايگۇل بۇتاقشاسىن جانە ەكى-ۇش بۇرىكپە قۇتى الىپ شىقتى. بۇرىكپە قۇتىلاردا كۇندەستىكتەن، تەرىس ەنەرگييادان قورعايتىن جانە بايلىق اكەلەتىن سۇيىق بار ەكەنى ايتىلدى. بارلىعى رەتىمەن ارى تازا جۇرگىزىلدى. قىسقا سۇحباتتان كەيىن ول جان سارايىمدى تازالاۋعا كوشتى. يىسى اڭقىعان مايدى ۇستىمە مولىنان بۇرىكتى دە، جۇمىرتقامەن بويىمدى سىلاپ شىقتى. سوسىن، نە بولعانىن تەكسەرە باستادى.

ماعان جاقسى تانىس بۇل شارالار مەكسيكالىق برۋحوستار اراسىندا كەڭىنەن تاراعان. بىراق مەنى تاڭعالدىرعانى، بۇل ەمدە سالت-جورالعىلىق ەشتەڭە بولمادى. راسىمدەردەن گورى كلينيكالىق كۇي باسىم بولدى. برۋحوس تىزەم مەن بەلىم جايلى سۇراپ (ەكى جەرىم دە ساۋ ەدى)، قۋىعىمنىڭ بولاشاقتا اۋىرۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتتى. رەنتگەن سۋرەتىن تۇسىندىرىپ تۇرعان دارىگەر سيياقتى جۇمىرتقانىڭ اعىندا كوپىرشىگى بارىن، جاقىن بىر تانىسىم ماعان قىزعانىش بىلدىرىپ، اۋىرعانىمدى تىلەيتىنىن ايتتى.

بالتيمور قالاسى مەريلەند ۋنيۆەرسيتەتىندەگى پلاتسەبو مامانى لۋانا كوللوا قۇپييا اسەردىڭ تاعى بىر سەبەبىن انىقتادى. ول — وزگەلەردىڭ باسىنان وتكەن سىرقات تۋرالى ويلاۋىمىز. الدىڭعى سىناقتار كورسەتكەندەي، ۇقساس بەينە كورسەتىلىپ، قوزدىرۋ دەڭگەيى ازايتىلسا دا fMRI قۇرىلعىسى ميدا بۇرىنعىسىنشا مازاسىزدىق بەلگىلەرىن بايقاعان.

بالتيمور قالاسى مەريلەند ۋنيۆەرسيتەتىندەگى پلاتسەبو مامانى لۋانا كوللوا قۇپييا اسەردىڭ تاعى بىر سەبەبىن انىقتادى. ول — وزگەلەردىڭ باسىنان وتكەن سىرقات تۋرالى ويلاۋىمىز. الدىڭعى سىناقتار كورسەتكەندەي، ۇقساس بەينە كورسەتىلىپ، قوزدىرۋ دەڭگەيى ازايتىلسا دا fMRI قۇرىلعىسى ميدا بۇرىنعىسىنشا مازاسىزدىق بەلگىلەرىن بايقاعان.

بىرجولا كوڭىلىم قالدى. قايتاردا الدەنەنىڭ جەتىسپەيتىنىن سەزدىم. سالت-جورالعى ەمى قايدا كەتتى؟! كوشەدە بارا جاتىپ بارىن تۇسىندىم. يا، حالىق تىلەگى وزگەرىپ وتىرادى. بىر ۇرپاق اۋىسقاندا كاتەماكودا زاماناۋي مەديتسينا كەڭ تارادى. بۇرىندارى بي ارقىلى قاۋىرسىنمەن ۇشىقتاۋ سەنىم ۇيالاتاتىن. دەي تۇرعانمەن، قازىرگى برۋحوستار زامانعا بەيىمدەلە، اق حالات جانە انتيسەپتيكالىق بۇرىكپەلەردى وزدەرىنىڭ ميستيكاسىمەن بىرىكتىرىپ، سىرقاتتاردىڭ سەنىمىنەن شىعا بىلدى. «تەاترلىق مەديتسينا» دەگەن وسى.

شىنى كەرەك، بىراز جەڭىلدەپ قالدىم.

سونىمەن، تەاترلىق مەديتسينانىڭ ەم-دوم جاساۋ باعىتى قانداي؟ ەمگە دەگەن سەنىمنىڭ قۇدىرەتى قانشالىقتى زور؟

يەنسەن كورسەتكەندەي، قۇپييانىڭ سىرى – باپتاۋدا. پاۆلوۆتىڭ سىناعىن ەسكە الىڭىز. قوڭىراۋدى ەستي سالا يتتىڭ سىلەكەيى شۇبىرادى. بۇنىڭ سەبەبى – پاۆلوۆ تاماق پەن دىبىس اراسىنداعى بايلانىستى انىقتاۋ ماقساتىندا يتتى كۇتىپ-باپتادى.

بىزدىڭ پلاتسەبو اسەرىنەن تۋىندايتىن اۋىرسىنۋعا دەگەن جاۋابىمىز – ميىمىزدا بولىنەتىن حيميكاتتار. ياعني، اعزامىزدا سينتەزدەلگەن ەندورفين نىڭ اپيىن سيياقتى اۋرۋدى باسەڭدەتەتىن قۋاتى بار. 1970 جىلدارى سان-فرانتسيسكو نەيرولوگتارى اعزاداعى وپيويدتاردىڭ اۋرۋدى قالاي باسەڭدەتەتىنى جونىندە بىر قىزىقتى بايقاعان.

زەرتتەۋشىلەر پلاتسەبو جانە نالوكسون (وپيويد تاردىڭ اسەرىن تەجەيتىن دارى) قابىلداعان توپتىڭ جاعدايىن سالىستىردى. سىرقاتتاردىڭ ەشقايسىسىنا اۋىرعاندى باساتىن دارى بەرىلمەدى جانە بەرىلەدى دەپ تە ايتىلمادى. ناتيجەسىندە، بارلىعى اۋرۋدان كۇيزەلدى. سوسىن عالىمدار سىناقتى قايتا جوبالاپ، ناۋقاستاردىڭ بىر توبىنا مورفين، ەكىنشىسىنە پلاتسەبو جانە كەلەسى بىر توبىنا نالوكسون بەرىلەتىنىن ايتتى. دەگەنمەن، كىمگە قانداي ەم تاعايىندالعانىن ەشكىم دە، تىپتى زەرتتەۋشىلەردىڭ وزدەرى دە بىلمەدى. بۇل جولى كەي ناۋقاس مورفين قابىلداماسا دا وزىن جاقسى سەزىنگەنىن ايتقان. ولاردىڭ ەمگە دەگەن ۇمىتى ميلارىنان ەندورفين بولىنىپ شىعۋىنا اسەر ەتىپ، اۋرۋىن باسەڭدەتكەن. ال نالوكسون قابىلداسىمەن اۋرۋى قايتا قوزدى. بۇل دارى پلاتسەبو اسەرىنەن بولىنگەن ەندورفيننىڭ كۇشىن جويىپ جىبەرگەن.

«ەگەر سىزدە اۋرۋىڭىزدى باسەڭدەتۋگە دەگەن ۇمىت بولماسا، پلاتسەبو اسەرى دە كومەكتەسپەيدى»، – دەيدى حوۆارد فيلدس. ول سان-فرانتسيسكوداعى كاليفورنييا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەس-سورى جانە اتالمىش زەرتتەۋ اۆتورلارىنىڭ بىرى.

MM8428_160105_000387

اريزونا شتاتى ناۆاحو قورىعىندا 75 جىلدان استام ەمشىلىكپەن شۇعىلدانىپ كەلە جاتقان دجونس بەناللي ناۋقاستىڭ ساناسىن ەمدەۋ ارقىلى اۋرۋىن جەڭىلدەتەدى. ول حوگان دەپ اتالاتىن لاشىقتا جانە ەمحانالار مەن قارتتار ۇيىندە جۇمىس ىستەيدى.

بىز اۋىرسىنۋدى ەلەمەيمىز ەمەس. قايتا وز-وزىمىزدى شىنايى ەمدەيمىز. ياعني، پلاتسەبو ەمىنىڭ ناتيجەلى بولاتىنىنا سەنەمىز.

ودان كەيىن باپتاۋ ادىسى سەنىمنىڭ دەنەدەگى باسقا دا حيميكاتتاردىڭ بولىنۋىنە اسەرىن زەرتتەۋگە پايدالانىلدى. تەك 2000 جىلداردىڭ باسىندا عانا عالىمدار بۇل اسەرلەردىڭ ميدا قانداي جاعداي تۋدىراتىنىن تۇسىنە باستادى. تور ۆەيگەر ول كەزدە ميچيگان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ PhD دوكتورانتى ەدى. ول ەكى ناۋقاستىڭ ميىن سكانەر لەپ زەرتتەدى. قوس سىرقاتتىڭ بىلەگىنە كرەم جاعىپ، ەلەكتر توعىمەن اۋىر سوققى نەمەسە جىلۋ بەرەتىن ەلەكترودتار تاقتى. ول سىرقاتتارعا جاعىلعان بىر كرەمنىڭ اۋىرسىنۋدى باسەڭدەتەتىن قۋاتى بارىن ايتتى. الايدا ەكى تۇرلى كرەمنىڭ دە ەشقانداي اۋىرسىنۋدى باساتىن قاسيەتى جوق ەدى. بىرنەشە باپتاۋدان كەيىن سىرقاتتار «اۋىرسىنۋدى باسەڭدەتەتىن» كرەم جاعىلعان بىلەكتىڭ اۋىرعانى باسىلا باستاعانىن سەزدى. سوڭعى سىناقتا اۋىر سوققىنىڭ وزى جاي شىمشىعانداي بوپ سەزىلگەن. مىنە، بۇل بەلگىلى قالىپقا سايكەستەندىرىلگەن تيپتىك پلاتسەبولىق جاۋاپ.

سىناقتىڭ ەڭ تارتىمدى بولىگى – مي سۋرەتتەرىنىڭ كورسەتكىشتەرى. قالىپتى اۋىرسىنۋ جاراقات العان جەردەن باستالىپ، قاس-قاعىم ساتتە ومىرتقا جۇلىنىمەن جوعارى كەلەدى. سوسىن سيگنالدى اۋرۋ دەپ قابىلدايتىن ميداعى جەلىلىك ايماققا جەتەدى. ال پلاتسەبولىق جاۋاپ ميدان باستالىپ كەرى باعىتتا جۇزەگە اسادى. ميدىڭ الدىڭعى قىرتىسى ەمگە دەگەن ۇمىت سيگنالىن ميدىڭ باسقا اۋماعىنا جىبەرەدى. بۇل اۋماق وپيويدتار بولىپ شىعارىپ، جۇلىن ارقىلى ونى تومەن جىبەرەدى. بۇل اۋرۋدى ەلەمەيمىز دەگەن سوز ەمەس. قايتا ايىعۋعا دەگەن ۇمىتتىڭ ارقاسىندا وزوزىمىزدى ەرەكشە كۇيگە بولەپ، ەمدەيمىز.

«نىق سەنىم مەن جۇيەلى تاجىريبە بىرگە جۇمىس جاساسا، ناعىز ەم سول بولماق»، – دەيدى ۆەيگەر. ول كولورادوداعى بوۋلدەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ارى سونداعى نەۆرولوگييا زەرتحاناسىنىڭ ديرەكتورى.

سەنىم مەن تاجىريبە رەتسەپتىسى زەرتحانادان كلينيكالىق قولدانىستارعا جول تارتتى. كريستوفەر سپيۆاك مەريلەند شتاتى بەتەسدا قالاسىنداعى ۋولتەر-ريد ۇلتتىق اسكەري مەديتسينا ورتالىعىنىڭ ناركولوگ دارىگەرى.

سپيۆاك ناۋقاستارمەن العاش جولىققاندا ولاردىڭ جاراقاتى نەمەسە اۋرۋ تاريحى جايلى سۇرامايدى. سەبەبى، بارلىعى قۇجاتتارىندا كورسەتىلگەن. كەرىسىنشە، وزدەرى جايلى سۇرايدى. بىرى بالا كەزىندە ۇيىنىڭ سىرتىندا بىر تۇپ سۇيىكتى ەۆكاليپت اعاشى بولعانى جايلى نەمەسە جالبىز دامدى كامپيتتى ۇناتقانى جايلى ايتۋى مۇمكىن. وسىلايشا، سپيۆاك ولارعا اۋرۋ باسەڭدەتكىش بەرگەندە ەۆكاليپت مايىن يىسكەتەدى نەمەسە جالبىز دامدى كامپيت بەرەدى. سپيۆاك حاباردار بولعان اقپاراتتىڭ بارلىعى ەمگە سەپتىگىن تيگىزەدى. ۋاقىت وتە كەلە، يەنسەننىڭ بەت-بەينە نەمەسە ۆەيگەردىڭ كرەم سىناقتارىنداعىداي (پاۆلوۆتىڭ يتكە جاساعان سىناعى دا وسى قاتاردا) بۇل ناۋقاستار دا سەنسورلىق تاجىريبە مەن دارى اراسىندا بايلانىس ورناتا باستايدى. بىراز ۋاقىتتان سوڭ سپيۆاك دارىنى توقتاتىپ، تەك دىبىس نەمەسە يىستى عانا ۇسىنادى. قاجەتتى ەم ۇشىن سىرقاتتاردىڭ ميى ىشكى ەمدىك قىزمەتكە كوشەدى.

تور ۆەيگەر باسقاراتىن زەرتحانا مۇشەسى لوني كوۋبان وسىدان ەكى جىل بۇرىن پلاتسەبو زەرتتەۋىن باسقاردى. عالىمدار پاتسيەنتتىڭ جازىلۋ ۇمىتىن زەرتتەۋ بارىسىندا باپتاۋ مەن تەاترلىق مەديتسينانىڭ ماڭىزىن جەتە تۇسىندى. ال ۆەيگەر اۋىرۋعا اسەر ەتەتىن ۇشىنشى فاكتور – وزگە سەنۋشىلەردى سىناماق بولدى.

زەرتتەۋشىلەر پلاتسەبو اسەرىنە جاسالعان الدىڭعى سىناقتارداعىداي ناۋقاستاردىڭ بىلەگىنە ىستىق بەرىپ، ولاردان قانشالىقتى اۋىراتىنىن باعالاۋدى سۇرادى. ەرىكتىلەر ەكراننان بۇعان دەيىن سىنالعانداردىڭ وز اۋىرسىنۋىن قالاي باعالاعانىن حەش بەلگىلەرى ارقىلى كورىپ وتىردى. ولار بىرقالىپتى بەرىلگەن بەلگىلەردى الدىڭعى قاتىسۋشىلارعا ۇقساپ اينىتپاي كورسەتكەن.

ناتيجە ايتارلىقتاي بولمادى. 1950 جىلدارى «اش سىناقتارى» دەپ اتالاتىن بىرقاتار تاجىريبە كوپشىلىكتىڭ پىكىرىنە سايكەس كەلۋ ۇشىن ادامداردىڭ بىلە تۇرا ۇنەمى قاتە جاۋاپ بەرەتىنىن كورسەتتى. كوۋبان مەن ۆەيگەردى تاڭعالدىرعانى – الەۋمەتتىك ىقپالدىڭ پارمەندىلىگى. مرت-مەن جاسالعان زەرتتەۋلەر الەۋمەتتىك قىسىم كۇشەيگەندە ميدىڭ بىر-بىرىن تولىقتىرىپ تۇراتىن بولەك جەلىسىنىڭ ارقاسىندا داستۇرلى پلاتسەبونىڭ كوبەيەتىنىن كورسەتتى. كوۋبان بۇنى بىلاي دەپ تۇسىندىردى: «الەۋمەتتىك اقپارات ناۋقاسقا كۇتۋ مەن بەيسانالىق بەلگىلەرگە قاراعاندا الدەقايدا زور ىقپال ەتۋى مۇمكىن. ول بىزگە تەرەڭ ىقپال ەتەدى. تەك ەموتسيونالدى تۇرعىدا ەمەس، سونداي-اق اۋىرۋ مەن ساۋىعۋ سەكىلدى فاكتورلارعا دا اسەر ەتەدى».

مۇنداي تاجىريبە دىننىڭ، كارل ماركس ايتپاقشى، حالىق ۇشىن اسەرلى بولاتىنىن كورسەتە الادى. اينالامىز كامىل سەنسە، بىزدە بەك سەنەمىز، ۇمىتتەنەمىز.

توپتىق سەنىمنىڭ قۋاتى باسقا جەرلەردەن گورى زييارات ەتۋشىلەردەن انىقبايقالادى. ماسەلەن كاتوليكتەردىڭ فرانتسيياداعى لۋردكە ساپارى، مۇسىلمانداردىڭ مەككەگە قاجىلىعى، ۇندىستاندا ار 12 جىل سايىن وتەتىن ماحا-كۋمبحا-مەلا راسىمى. 2013 جىلدىڭ اقپان ايىندا وتكەن سوڭعى راسىمگە 70 ميلليون ۇندىلىك قاتىستى.

2016 جىلدىڭ مامىر ايى. باۆارييانىڭ سالقىن تاڭ دارىنىڭ بىرى بولاتىن. جولدا  التەتتينگتەگى قارا مادونناعا زييارات ەتۋگە بارا جاتقان ريچارد مودلگەنگە كەزىگىپ قالدىم. بۇگىندە التەتتينگتەگى قارا مادونناعا جىلىنا بىر ميلليونعا جۋىق ادام كەلەدى.

«مەن قوسىلعان توپ تاڭعى ۇشتە جولعا شىقتى. تاڭعى اسقا از كىدىرگەندە جولاۋشىلار كوڭىلدى اڭگىمەگە كوشىپ، جاڭبىردا ساياحاتتىڭ قايتا باستالۋىن كۇتتى. جول جۇرۋگە جۇرەكسىنگەن ەدىم. سەبەبى، ۇش اي بۇرىن توبىعىما وتا جاساتقان بولاتىنمىن. ايتسە دە، نيەتتەس  زيياراتشىلاردىڭ اراسىندا اياعىمنىڭ اۋىرعانىن سەزبەي دە قالدىم.

مۇندا اربىر ادامنىڭ كەلۋىنىڭ سەبەبى بار. دەسە دە، بارلىعى بىر-بىرى ۇشىن كەلدى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس»، — دەيدى 27 جىل بويى وسى جەرگە كەلگەن دىندار-ارداگەر ماركۋس برۋننەر.

گرەيس كاپەللاسى ex-votos-پەن، ياعني، ىشىنەن سىرتىنا دەيىن جۇزدەگەن جىلدان بەرگى تۇرلى عاجايىپتار مەن بىز ەلەستەتە الاتىن كۇللى سىرقاتتاردىڭ سۋرەتىمەن بەزەندىرىلگەنىن بايقادىق. قابىرعاعا قارا مادوننا ەمدەگەن كەلۋشىلەر مەن زيياراتشىلار قالدىرىپ كەتكەن تۇرلى تاياقتار، بالداقتار سۇيەۋلى تۇر. ساۋىعۋعا دەگەن ۇمىت وتى الى دە سونگەن جوق.

«ادامدار ەندى باسقاشا ويلايتىن بولدى. دۇعا شىنىمەن ادامدى ەمدەيتىن سيياقتى»، – دەيدى توماس زاۋنەر. ول پسيحوتەراپەۆت جانە دىندار. ال التەتتينگكە مۇگەدەك بالاسىنا قولداۋشى ىزدەپ كوشىپ كەلىپتى.


Erika_Larsen_6814

فوتوگراف ەريكا لارسەن وسى زەرتتەۋگە ەرەكشە ۇلەس قوستى. بۇل ماقالاداعى كەي ماتەريالداردى National Geographic Books شىعارعان ەريك ۆەنستىڭ «سەزىمتالدىق» اتتى كىتابىنان وقي الاسىز.

مارك ديسسەن، NGM قىزمەتكەرى

    

پىكىر جازۋ