Құстар – біздің достар — National Geographic Qazaqstan
.

قۇستار – بىزدىڭ دوستار

بارراباندا توتىقۇسى Polytelis swainsonii. اۋسترالييانىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىندا مەكەندەيتىن بارراباندا – عالامشارداعى 10 000 قۇستىڭ بىرى عانا. «قۇستارعا قامقور بولۋ — جاۋاپكەرشىلىك جۇگى اسا اۋىر ماسەلەلەردىڭ بىرى»، – دەيدى تابيعات جاناشىرى ت. لاۆدجوي.

 

ولاردىڭ تابيعاتقا پايداسىنان بولەك، ادام جانىنا دا اسەرى بار. بيىلعى جىلدى بىز قۇستاردى زەرتتەۋگە، نەلىكتەن ولارسىز ومىر سۇرە المايتىنىمىزدى سارالاۋعا ارناماقپىز.

ومىرىمدە قۇستارعا جىتى مان بەرمەپپىن. قىرىقتىڭ قىر­قاسىنا شىققان شاعىمدا سايراعان ەمەنتۇمسىق نە تاۋي داۋىسىن ەستىگەندە جۇرەگى دىر ەتەتىن ادامعا اينالدىم. امەريكالىق تاترەڭ جاقىن ماڭايدا جۇرسە، شابا جونەلەتىن بولدىم. ويتكەنى ول – سوناۋ الياسكادان ۇشىپ كەلگەن، قاۋىرسىنى التىن تۇستەس ادەمى قۇس. الدەكىمدەر قۇستاردىڭ مەن ۇشىن نەلىكتەن ماڭىز­دى ەكەنىن سۇراعاندا كۇرسىنىپ، باس شايقاۋدان باسقا امال تاپپادىم. دەگەنمەن ول – ورىندى قويىلاتىن سۇراق. امەريكانىڭ قۇستاردى قورعاۋ زاڭىنىڭ جۇزىنشى جىلىندا ويلانارلىق سۇراق: قۇستار بىزگە نە ۇشىن كەرەك وسى؟

جاۋابىمدى قاناتتىلار پاتشالىعىنان باستاۋ­عا بولادى. ەگەر الەمدەگى ار قۇستى جەكە-جەكە كورگەن بولساڭىز، الەمدى تۇگەل كورگەندەي بولار ەدىڭىز جانە ونداي جەرلەردە قۇستاردان باسقا جان-جانۋار تىرشىلىك ەتپەيتىندەي كورىنەدى.

قىزىل قوقيقاز، Phoenicopterus ruber. قوقيقاز دۇنيەگە اق قاۋىرسىندارىمەن كەلەدى، ونىڭ كورىكتى تۇسى ۇلۋ، شايان تارىزدىلەر جانە بالدىر قۇرامىنداعى «كاروتينويدتەر» دەپ اتالاتىن ورگانيكالىق پيگمەنتتەردەن تۇزىلەدى. ال ونىڭ تۇمسىعى جەمىن سۇزگىدەن وتكىزۋگە كومەكتەسەدى.

فوتو نەبراسكا شتاتىندا لينكولن بالالار زووباعىندا تۇسىرىلگەن


وسىنداي سان الۋان مەكەندەردە تىرشىلىك ەتۋ ۇشىن الەمدەگى ون مىڭنان اساتىن قۇس تۇرى ەۆوليۋتسييا ناتيجەسىندە تاڭعاجايىپ الۋان تۇرلەر پايدا بولدى. ولاردىڭ دەنە كولەمدەرى دە تۇرلىشە: ەڭ الىبى – تۇيەقۇستىڭ بويى ەكى جارىم مەتردەن اسادى جانە ول افريكادا كەڭ تارالعان. ال ەڭ كىشكەنتاي قۇس – ارا-كوليبري. اتاۋى دال قويىلعان بۇل قۇس تەك كۋبادا كەزدەسەدى. قۇستاردىڭ ىشىندە تۇمسىعى ۇلكەندەرى دە (بىرقازاندار، شوتتۇمسىقتار)، تيتىمدەيى دە (قىسقا تۇمسىق قۇس)، تۇمسىعى دەنەسىمەن بىردەي (قىلىش تۇمسىق كوليبري) تۇرلەرى دە كەزدەسەدى. كەي قۇستار، ماسەلەن، تەحاستىڭ بويالعان كاردينالى، وڭتۇستىك ازيياداعى سارىباۋىر شىرنەشى قۇس، اۆستراليياداعى تۇرلى-تۇستى توتىقۇستاردىڭ تۇستەرى كەز كەلگەن گۇلدەردەي ادەمى. كەي قۇستاردان قوڭىر تۇستىڭ تۇرلى رەڭىن بايقاۋعا بولادى.

مىنەز-قۇلقى بويىنشا دا قۇستار سان الۋان. كەيبىرى – تىم توپشىل، كەيبىرى – «دارالىقتى سۇيەدى». افريكانىڭ قىزىلتۇمسىق توقىماشىلارى مەن قوقيقازدار ميلليونداعان ۇيىرىمەن تىرشىلىك ەتسە، ۇزىنقۇيرىق توتىقۇستار شىبىقتاردان تۇتاستاي توتىقۇس قالاشىعىن سوعادى. سۋشىلقارالار سۋ استىندا جالعىز جۇزەدى جانە كەز كەلگەن الباتروس قۇلاشى ۇش مەترلىك قاناتتارىمەن باسقا الباتروستاردان 800 شاقىرىم قاشىقتىققا ۇزاپ كەتە الادى. ارتىمنان قالماي ىلەسكەن جاڭا زەلاندييانىڭ جەلپۋىش قۇيرىقتى تورعايى تارىزدەس دوسپەيىل قۇستاردى دا كوردىم. تىم ۇزاق قادالا قاراعان كەزدە تومەنگە قۇلديلاي كەلىپ، باسىمدى شۇقىماق بولعان چيليدىڭ قارقاراسى سيياقتى اشۋشاڭ قۇستاردى دا كوردىم. جول بويى كوكەكتەر توبىمەن جۇرىپ ىسىلداعىش ۋلى جىلاندى ولتىرىپ، ازىق ەتەدى. ارا زييانكەستەرى ارالارمەن قورەكتەنەدى. جاپىراق لاقتىرعىشتار (Sclerurusmexicanus) جاپىراقتاردى شاشادى. قالىڭ تۇمسىقتى قايرالار سۋ استىنا 200 مەتر­گە دەيىن سۇڭگي الادى، لاشىندار جوعارىدان تومەن قاراي ساعاتىنا 385 شاقىرىم جىلدامدىقپەن قۇلديلاي الادى. روتاكوا بار ومىرىن بىر توعاندى اينالسوقتاپ سارپ ەتسە، كوك بۇلبۇل پەرۋگە ۇشىپ بارىپ، بىر جىل بۇرىن ۇيا سالعان نيۋ-دجەرسيدەگى اعاشىن قايتا تاۋىپ كەلە الادى.

قوسمۇيىز كالاو، Buceros bicornis. تۇمسىعى قولاعاشتاي، قاناتتارىنىڭ قۇلاشى ەكى مەترگە جەتەتىن قوسمۇيىز كالاو – وڭتۇستىك-شىعىس ازييا ورماندارىنىڭ اۋە پاتشاسى. ول اق-قارا قاۋىرسىنى جانە سارعىشتاۋ رەڭىمەن ەرەكشەلەنەدى.

فوتو حيۋستون زووباياعىندا تۇسىرىلگەن


قۇستار مامىق جۇندى جانە سۇيكىمدى كەلە بەرمەيدى، بىر جاعىنان، ولار بىزگە باسقا سۇتقورەكتىلەرگە قاراعاندا كوبىرەك ۇقسايدى. ولار كۇردەلى قۇرىلىمدى ۇي سالىپ، ونىڭ ىشىندە بالاپاندارىن وربىتەدى. قىستا جىلى جاققا ۇشىپ بارىپ ۇزاققا «دەمالىسقا كەتەدى». كاكادۋ – دانىشپان قۇس، ولار شيمپانزەلەرگە قيىن «جۇمباقتاردى» شەشە الادى، ال قارعالار بولسا ويناعاندى ۇناتادى. بۇلاردى بىلاي قويعاندا، قۇستار ادامدار سيياقتى الەمدى اۋەنمەن تەربەتەدى. بۇلبۇلدار – ەۋروپا توڭىرەگىندە، بارىلداق تورعايلار – كيتو قالاسىنىڭ ورتالىعىندا، حۆامەيلەر چەندۋ قالاسىندا سايرايدى. سارىشىمشىقتاردىڭ جىرتقىشتاردان قاۋىپتى نەمەسە قاۋىپسىز ەكەنىن بىلدىرەتىن «تىلى» كۇردەلى، ولار بىر-بىرىن تۇسىنەدى، جاقىن ماڭايداعى باسقا دا قۇستار ولاردى تۇسىنەدى. اۆسترالييا­نىڭ شىعىسىندا تىرشىلىك ەتەتىن ليراقۇيرىق تورعايلار شامامەن بىر عاسىر بۇرىن «بابالارى» وسىندا قونىستانعانداردىڭ سىبىز­عىسىنان ۇيرەنگەن اۋەندە دىبىس شىعارادى. ەگەر ليراقۇيرىقتى تىم كوپ سۋرەتكە تۇسىرسەڭىز، ول فوتواپپاراتىڭىزدىڭ دىبىسىن وز «رەپەرتۋارىنا» قوسىپ الادى.

سارى يەكتى روزەللا، Platycercus icterotis. اۆسترالييادا مەكەندەيتىن جاناسقىش قۇس – سارى يەكتى روزەللانىڭ جۇپتاسىپ جەم ىزدەپ جۇرگەنىن بايقاۋعا بولادى. قازىر بۇل قۇس زاڭمەن قورعالادى، الايدا ولاردىڭ تىرشىلىك ەتەتىن ورتاسى تارىلىپ بارادى.

فوتو ايوۆا شتاتى، دە-موين قالاسىنداعى BLANK PARK زووباعىندا تۇسىرىلگەن


بىراق قۇستار بىزدىڭ جانىمىز قالايتىن، تۇسىمىزدە بولماسا وڭىمىزدە قولىمىزدان كەلمەيتىن بىر نارسەنى ىستەي الادى: ولار ۇشادى. بۇركىتتەر كۇش جۇمساماستان جىلى اۋا اعىنىمەن كوككە سامعاسا، كوليبريلەر اۋادا قالقىپ تۇرا الادى. كاليفورنييا بودەنەلەرى لەزدە پىر ەتە تۇسەدى. بارىن قوسا العاندا، قۇستاردىڭ ۇشاتىن جولدارى عالامشاردى 100 ميلليارد رەت ورايدى: بىر اعاشتان – ەكىنشىسىنە، بىر كونتينەنتتەن – كەلەسىسىنە. كوبەيگەننەن كەيىن سۇر قارلىعاش بىر جىلداي اۋەدە ۇشىپ جۇرەدى. ول افريكانىڭ ساحارادان تومەنگى بولىگىنە بارىپ-قايتۋ «اۋە ساياحاتىندا» جەرگە تۇسپەي قورەكتەنەدى، تۇلەيدى جانە ۇيىقتايدى. جاس الباتروستار اشىق مۇحيتتى 10 جىلعا دەيىن شارلاپ جۇرە بەرەدى. جاعالاۋ قۇستارىنا جاتاتىن قۇمداۋىقتار وتتى جەر ارالى مەن كانادالىق اركتيكا اراسىندا جىلدا ارلى-بەرلى ۇشىپ جۇرەدى. اياعىنا ۆ95 دەپ بەلگى سالىنعان قۇمداۋىق جەر مەن اي اراسىنداعى قاشىقتىقتان دا ۇزاق ۇشقان.

ساقينالى ۇيرەك، Callonetta leucophrys. كوكىرەكتەرى تۇيىسكەن مىنا ساقينالى ۇيرەكتەر (اتالىعى سول جاقتا) وڭتۇستىك امەريكانى مەكەندەيدى. كوبەيۋ ماۋسىمىندا بىرقاتار قۇس اجىرامايتىن جۇپ قۇرادى. قازىرگى ۋاقىتتا گەنەتيكالىق سىناقتاردان اتالىقتار دا، انالىقتار دا وز الەۋمەتتىك جۇپتارىنان باسقا سەرىكتەس ىزدەيتىنىن بىلەمىز.

فوتو سولتۇستىك كارولينا شتاتى، سكوللەند نەك قالاسىنداعى SYLVAN HEIGHTS قۇستار ساياباعىندا تۇسىرىلگەن


الايدا ادام بالاسى قۇستاردا جوق اسا ماڭىزدى بىر قابىلەتكە يە: وز قورشاعان ورتاسىن باسقارۋ. قۇستار وز جەرلەرىن قورعاي المايدى، ۇيالارىنداعى اۋانى دا سالقىنداتا المايدى. ولاردىڭ بويىندا تەك ينستينكت پەن ەۆوليۋتسييا مۇراعا قالدىرعان فيزيكالىق قابىلەتتەر عانا بار. ال سول قابىلەتتەر ولاردىڭ 150 ميلليون جىلدان بەرى ۇزدىكسىز تىرشىلىك ەتۋىنە وڭ اسەر ەتۋدە.

سوڭعى انتروپوتسەندە قۇندىلىق ۇعىمى تولىقتاي دەرلىك ەكونوميكالىق قۇندىلىقتى، تەك ادامعا عانا كەلتىرەر پايدانى بىلدىرەتىن بولعاندىقتان شىعار كوپتەگەن جابايى قۇس ادامنىڭ ازىعىنا اينالدى. ال ونداي قۇستاردىڭ كەيبىرى زييانكەس جاندىكتەر مەن كەمىرگىشتەردى جەيتىنىن ەسكەرسەك، وسىمدىكتەردىڭ توزاڭدانۋى باسەڭدەگەنى سوزسىز. سوندىقتان قۇستار پوپۋلياتسيياسى ەكولوگييالىق احۋالدىڭ ماڭىزدى كورسەتكىشتەرى رەتىندە قىزمەت اتقارادى دەگەن دايەكتەردى دە ەستۋىڭىز مۇمكىن. بىراق راسىمەن، باتپاقتاردىڭ شامادان تىس لاستانىپ، ورمانداردىڭ وتالىپ-ورتەنىپ كەتكەندىگىن، نە بالىقشىلىقتىڭ سارقىلعانىن بىلدىرۋ ۇشىن قۇستاردىڭ جويىلۋى كەرەك پە ەدى؟

قاراتاماق جورعاتورعاي، Cyanocorax colliei. قاراتاماق جورعاتورعايدىڭ قىرىلداعان داۋىسى ول تىرشىلىك ەتەتىن مەكسيكانىڭ باتىسىندا جيى ەستىلەدى. ساۋىسقاندار، قارعالار، جورعاتورعايلار مەن باسقا دا قارعا تۇقىمداستار كەربەز قۇستارعا جاتادى.

فوتو حيۋستون زووباعىنداعى تۇسىرىلگەن


قۇستار پوپۋلياتسيياسى بىزدىڭ ادەپ قۇندىلىعىمىزدىڭ احۋالىن كورسەتەدى. جابايى قۇستاردىڭ ماڭىزدىلىعىنىڭ بىر سەبەبى – ولار بىزدىڭ ونسىز دا تۇگەسىلىپ بارا جاتقان تابيعات الەمىمەن سوڭعى ارى ەڭ جاقسى بايلانىسىمىز. ولار الدەقاشان جەر باسىپ جۇرگەن ەڭ ىرى جانۋارلارمەن تاعدىرلاس: تەرەزەڭىزدىڭ سىرتىنداعى مەكسيكالىق جاسىمىق – تيتىمدەي جانە ومىرگە كەرەمەت بەيىمدەلگەن دينوزاۆردىڭ بىر تۇرى. سىز تۇراتىن جەردىڭ سۋىندا جۇزىپ جۇرگەن بارىلداۋىق ۇيرەكتەردىڭ وسىدان 20 ميلليون جىل بۇرىن الەمدى قۇستار بيلەگەن ميوتسەندىك كەزەڭدەگى ۇيرەكتەن ايىرماشىلىعى شامالى. اۋە كەڭىستىگىن قاۋىرسىنسىز دروندار تولتىرعان جانە ۇيالى تەلەفوندارىمىزداعى «اشۋلى قۇستارمەن» ويناۋعا بولاتىن مىنا جاساندى الەمدە تابيعي ورتانىڭ وز وكىلدەرىن الپەشتەپ-قولپاشتاۋدى قاجەت دەپ تاپپاۋىمىز مۇمكىن. سەبەبى بىز ۇشىن ەڭ قۇندى دۇنيە ەكونوميكالىق، قارجىلىق كورسەتكىشتەر بوپ كەتتى. ال قۇستاردى ۇمىتۋ دەگەنىمىز وز دىڭىمىزدى ۇمىتۋمەن تەڭ ەكەنىن ەسكەرمەيمىز.

«قۇستاردى قورعايىق، بىراق ادامزات – الدىڭعى ورىندا» دەگەن تۇجىرىم ەكىۇداي ماعىنا بەرەدى. بۇل – ادامنىڭ جانۋاردان ەشبىر ارتىقشىلىعى جوق، بىزدىڭ فۋندامەنتالدىق مەنمەنشىلدىگىمىز، دۇنيە ورتەنىپ كەتسە دە، ارقاشان گەنىمىزدى قايتالايتىن جانە بارىنشا كوپ لاززات الۋعا تالپىندىراتىن تىرلىككە سۇيرەيدى. بۇل – ارسىز رەاليس­تەردىڭ كوزقاراسى، ولار ۇشىن تابيعاتقا دەگەن الاڭداۋ­شىلىق، سەزىمتالدىقتىڭ جالىقتىرار بىر تۇرى عانا. بۇل – تەرىسكە شىعارۋعا كەلمەيتىن كوزقاراس جانە وزىن ۇمىتسىز مەنمەنشىل دەپ مويىندايتىن كەز كەلگەن جانعا تان. الايدا «ادامزات – الدىڭعى ورىندا» دەگەن تۇجىرىم تەرىس ماعىنا دا بەرە الادى: بىزدىڭ ناسىلىمىز دۇنيەنىڭ رەسۋرستارىن مونوپولييالاپ الۋعا بەيىمدەلگەن. ويتكەنى بىز سانالىمىز جانە وز ەركىمىز وزىمىزدە، وتكەندى ەستە ساقتايتىن جانە بولاشاقتى جوسپارلايتىن قابىلەتىمىز بار. وسى كەرەعار كوزقاراس دىنشىل توپتار مەن زا­يىرلى گۋمانيستەر – ەكەۋىنىڭ دە اراسىندا بار جانە ول دا دالەلدەۋگە كەلمەيتىندەي دۇرىس تا، بۇرىس تا ەمەس. بىراق ول بىزگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىندەي. ەگەر بىز جانۋارلاردان جوعارى تۇرساق، بىزدە دۇرىستى قاتەدەن ايىرا الاتىن قابىلەتىمىز بولا تۇرا بىز نەگە تابيعاتتىڭ شاعىمىنا بەيقام قالا بەرەمىز؟ سوندا قالاي ەرەكشە قابىلەت ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاتار جۇرمەيتىن بولعانى ما؟

اقبەت جاپالاق، Ptilopsis leucotis. اقبەت جاپالاق افريكانىڭ ساحارا شولىنەن تومەن ايماعىندا تىرشىلىك ەتەدى. باسقا جاپالاق تۇقىمداستار تارىزدى ول دا – قىراعى تۇن جىرتقىشى. ونىڭ ەستۋ جانە كورۋ قابىلەتى جوعارى، جەمتىككە ۇنسىز ۇشىپ كەلىپ باس سالۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.

تسينتسينناتي زووباعىندا تۇسىرىلگەن فوتو


بىرنەشە جىل بۇرىن ۇندىستاننىڭ سولتۇستىك-شىعىسىنداعى ورماندا جۇرگەنىمدە ريتمدى تەرەڭ ىسقىرىق ەستىدىم. ول مەتەورولوگييالىق دىبىسقا ۇقسادى، بىراق بۇل جەمىس اعاشىنا قونعالى جاتقان قوسمۇيىز كالاولار جۇبىنىڭ قانات قاعۋى بولاتىن. ولاردىڭ تۇمسىقتارى – سارى، ەرەكشە ۇلكەن بولادى ەكەن. اعاش بويىمەن ورمەلەي وتىرىپ، بەيقام كۇيدە جەمىس جەگەندەرىن كورگەندە قۋانعانىمنان ايعايلاپ جىبەرىپپىن. بۇل سەزىم مەنىڭ قالاۋىم مەن بويىمداعى سەزىمدەردەن مۇلدە بولەك ەدى. بۇل – وسىنداي الىپ مۇيىزتۇمسىق قۇستىڭ بارى جونىندەگى ابسوليۋتتى كەرەمەت فاكت، بىراق مەن ونى دالەلدەۋگە قاۋقارسىز ەدىم.

ەرەكشەلىگى – ولار ارى ادەمى، ارى بايسالدى. ولار ۇنەمى بىزدىڭ قاسىمىزدا، بىراق بىزگە ۇقسامايدى. قۇستار ناق وسى شاقتا تىرشىلىك ەتەدى. قازىرگى شاقتا بىزدىڭ مىسىقتارىمىز، تورلارىمىز بەن پەستيتسيدتەرىمىز (تىڭايت­قىش تۇرى) ولاردى كۇن سايىن ميللياردتاپ ولتىرىپ جاتسا دا ولاردىڭ الەمى الى دە تىرى. دۇنيەنىڭ ار بۇرىشىنداعى ۇيالاردا جۇمىرت­قانى جارىپ شىعىپ سارىاۋىز بالاپاندار جارىق دۇنيەگە كەلىپ جاتىر.

اۆتور: دجوناتان فرانزەن، فوتو: دجوەل سارتور


انشى بالاپان. ەرتە ويانعان كەزدە قۇستاردىڭ الدەبىر اۋەنىنە ەلىتۋىڭىز ابدەن مۇمكىن. سايراعىش قۇستار الەمدەگى قۇس تۇرلەرىنىڭ جارتىسىنا جۋىعىنا تەڭ. تۇيسىكتىك شىرىلداۋعا قاراعاندا ەلىكتەگىش قۇس سايراۋىنىڭ ەكستراۆاگانتتى كۇردەلى دىبىس تونى، ريتمى جانە قۇرىلىمى ەرتە جاستا ۇيرەنۋدى قاجەت ەتەدى.

ليراقۇيرىق تورعاي، Menura novaehollandiae. اۆسترالييادا تىرشىلىك ەتەتىن ليراقۇيرىق تورعاي – پا-رودييا شەبەرى. انالىقتارىنىڭ نازارىن اۋدارۋ ۇشىن اتالىقتارى باسقا دا قۇستاردىڭ داۋىسىن سالا-دى. كەيبىرى كولىك سيگنالىن، فوتواپپارات شىرتىلىن يميتاتسييالاعان.

فوتو اۆستراليياداعى HEALESVILLE قورىعىندا تۇسىرىلگەن

كيركلاند ساندۋعاشى، Setophaga kirtlandii. كيركلاند ساندۋعاشى وزى ۇيا سالاتىن بانكس قاراعايى دىڭگە-گىن قاجەت ەتەتىندىكتەن، تابيعي ورتكە تاۋەلدى. اتالىقتارى انالىقتاردىڭ نازارىن اۋدارۋ ۇشىن اندە-تە باستايدى.

فوتو ميچيگان شتاتىنداعى ميو تابيعي مەكەنىندە تۇسىرىلگەن

كاردينال سارى تورعاي، Passerina ciris. ۇستى-باسى بالالاردىڭ بوياۋ قورابىنا مالىنىپ شىققانداي تۇرلى-تۇستى سارى تورعاي – مەكسيكا مەن اقش-تىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنا تان سايراۋىق قۇس. جۇپتاسۋ كەزەڭىندە اتالىقتارى دۋەت قۇرىپ بىر-بىرىمەن ان ايتىسىن جاسايدى.

فوتو تەحاس شتاتىنداعى كريستوۆال تابيعي مەكەنىندە تۇسىرىلگەن

پروتونوتاريۋس، Protonotaria citrea. اقش-تىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى باتپاقتى ورماندارىندا جاز-دىگۇنى پروتونوتاريۋستىڭ اعاشتاردىڭ ۇشار باسىندا ۇزدىكسىز سايراعان داۋىسىن ەستۋگە بولادى. ولار ەرتە كوكتەمدە ورتالىق جانە وڭتۇستىك امەريكانىڭ سولتۇستىگىنەن ۇشىپ كەلەدى.

فوتو ۆيردجينييا وكەاناريۋمىندا جانە تەڭىز عىلىمى ورتالىعىندا تۇسىرىلگەن


قۇرال – تۇمسىق. «تۇمسىقتىڭ پىشىنى ار قۇستىڭ ەۆوليۋتسيياسى مەن تىرى قالۋى جونىندەگى سىندارلى تاريحتان سىر شەرتەدى»، – دەپ جازادى نوا ستريكەر قۇستار جونىندەگى «فوتو-اراشا» جوباسىندا. تورعايدىڭ تۇمسىعى داندەردى شاعىپ جەۋگە كومەكتەسسە، ال قارشىعانىڭ وتكىر، ىلمەكتى تۇمسىعى جەمتىكتى تەز ىلىپ اكەتەدى.

حاتشى قۇس، Sagittarius serpentarius. سيراعى ەرەكشە ۇزىن، مىنەز-قۇلقى قاتاڭ، حاتشى قۇس تىرنا مەن بۇركىت اراسىنداعى الدەبىر تۇرگە ۇقسايدى. ونىڭ ىلمەكتى تۇمسىعى جىرتقىشتىعىنان حابار بەرەدى.

فوتو تورونتو زووباعىندا تۇسىرىلگەن

اقباس ۇيرەك، Oxyura leucocephala. تۇرى جويىلىپ بارا جاتقان اقباس ۇيرەك يسپانييا، سولتۇستىك افريكا مەن ورتالىق ازييانى مەكەندەيدى. ولاردىڭ جالپاق تۇمسىقتارى سۋداعى قورەكتى سەزۋ ۇشىن جۇمساق كەلەدى جانە جاندىكتەردى، سۇزىپ الۋعا ارنالعان تاراقتاي تىستەرى بار.

فوتو سولتۇستىك كارولينا شتاتى، سكوتلەند نەك قالاسىنداعى SYLVAN HEIGHTS قۇستار باعىندا تۇسىرىلگەن

كورول پينگۆينى، Aptenodytes patagonicus. كورول پينگۆينىنىڭ شاباقتار مەن مولليۋسكالاردى اۋ-لاۋعا كەرەمەت يكەمدى تۇمسىعىنداعى القىزىل جانە سارى داقتار ادام كوزىنە كورىنبەگەنىمەن وزدەرىنە بايقالاتىن ۋلتراكۇلگىن ساۋلە شىعارادى.

فوتو يندياناپوليس زووباعىندا تۇسىرىلگەن

امەريكالىق شالشىقشى، Numenius americanus. قاناتتارىنىڭ قۇلاشى بىر مەترگە جەتەتىن شال-شىقشىلار – سولتۇستىك امەريكانىڭ جاعالاۋ قۇستارى ىشىندەگى ەڭ ىرىسى. قىستا ولار مەكسيكا جاعالاۋ-لارىندا اس شايانىن اۋلاۋ ۇشىن وز اتىنا ساي قاسيەتىن پايدالانادى.

فوتو سولت-لەيك-سيتي قالاسىنداعى TRACY AVIARY ساياباعىندا تۇسىرىلگەن


ساننەن ساپاعا كوشۋ. قاۋىرسىندار العاش قۇس دەنەسىندە ەمەس، قۇستار ەۆوليۋتسيياسىنا دەيىن دينوزاۆرلاردا پايدا بولدى، تىپتى كەيبىر ەرتەرەكتەگى تيرانوزاۆرلاردا دا قاۋىرسىننىڭ اسا جەتىلە قويماعان تۇرى بولعان. دينوزاۆرلار تۇقىمىنان جالعىز قالعان تىزبەك – قۇستار كۇردەلىرەك قاۋىرسىنعا يە بولدى.

مالاي تاۋىس قىرعاۋىلى، Polyplectron malacense. مالاي تاۋىس قىرعاۋىلى انالىقتارعا اسەر ەتۋ ۇشىن قۇيرىعىن جايىپ، ەرەكشە جەلپۋىش جاسايدى. تاۋىس قىرعاۋىلى تىرشىلىك ەتەتىن ورماندار ەگىستىك القاپتارعا اينالۋىنا بايلانىستى ولاردىڭ تۇرى مەن سانى كۇرت ازايىپ كەتتى.

فوتو سولتۇستىك كارولينا شتاتى، كلينتون قالاسىنداعى قىرعاۋىل باعىندا تۇسىرىلدى

باستى كومكەرگەن ساندى قاۋىرسىندار تەك بۇگىنگى قۇستاردا عانا ەمەس، دينوزاۆرلار مەن ولاردىڭ ارعى تۋىستارى پتەروزاۆرلاردا دا بولعان. سولدان وڭعا قاراي، جوعارىدان باستاپ: قىزىل جەلپۋىش باستى توتىقۇس (Deroptyus accipitrinus)، كوك تاجدى توتىقۇس (Goura cristata)، اۆسترالييالىق توتىقۇس (Cacatua leadbeateri)، قارا كاكادۋ (Probosciger aterrimus) جانە قارا تاجدى تىرنا (Balearica pavonina).

فوتو حيۋستون زووباعىندا; نەبراسكا شتاتى، وماحا قالاسىنداعى HENRY DOORLY زووباعىندا جانە وكەاناريۋمىندا; اۆسترالييانىڭ PARROTS IN PARADISE قورىعىندا; سينگاپۋردىڭ JURONG قۇستار ساياباعىندا; وحايو شتاتىنداعى كولۋمبۋس زووباعىندا جانە وكەاناريۋمىندا تۇسىرىلگەن

قىزىلكۇرەڭ كاردينال، Cardinalis phoeniceus. سولتۇستىك امەريكالىق «بولەسى» سەكىلدى كولۋمبييا مەن ۆەنەسۋەلانىڭ قىزىلكۇرەڭ كاردينالىنىڭ سۇلۋلىعى دا كوزدىڭ جاۋىن الادى. اتالىق قاۋىرسىندارى كۇرەڭ-قىزىل جانە ولار ۇزىن وتكىر ايدارلارىن ۇدايى تىك ۇستايدى.

فوتو كولۋمبييانىڭ مەملەكەتتىك قۇستار قورىعىندا تۇسىرىلگەن


كەمەدەگىنىڭ جانى بىر. قۇستار وسىمدىكتەردى توزاڭداندىرۋدا، جاندىكتەردىڭ سانىن رەتتەۋدە جانە ىدىراۋعا ۇشىراعان ولەكسەلەردى جويۋدا ماڭىزدى رول اتقارادى. «قۇستارمەن بىزدىڭ تاعدىرىمىز بىر، – دەيدى فوتوگراف دجوەل سارتور «فوتو-اراشا» جوباسىندا، – بىز نە بىر توبەدە، نە بىر شۇڭقىردا بولامىز».

افريكالىق قوزىقۇماي، Gyps coprotheres. قوزىقۇمايلاردى ەڭ سۇيكىمدى قۇستارعا جاتقىزۋ قيىن، سە-بەبى ولار جيىركەنىشتى نارسەلەردى قوماعايلانا جەيدى. بىراق ولار بولماسا، جۇقپالى اۋرۋ تۇرلەرىنىڭ تارالۋ اۋماعى كەڭەيە تۇسەرى انىق.

فوتو كولورادو شتاتى، كولورادو-سپرينگس قالاسىنداعى CHEYENNE زووباعىندا تۇسىرىلگەن


ورنيتولوگ د. فرانزەن «NG» جۋرنالىنىڭ 2013 جىلعى شىلدە ايىنداعى سانىندا سايراعىش جىل قۇستارى تۋرالى جازعان بولاتىن. فوتوگراف د.سارتور «NG» جۋرنالىنىڭ natgeophotoark.org ۆەبسايتىنداعى «فوتو-اراشا» جوباسى ۇشىن الەم جانۋارلارىنىڭ ستۋدييالىق سۋرەتتەرىن قۇراۋدا.


ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى مەن الەمدىك زەرتتەۋلەردىڭ قاينار كوزىنە قول جەتكىزگىڭىز كەلسە، shopnationalgeographic.kz ارقىلى ونلاين جازىلىڭىز.

       

پىكىر جازۋ