Ту сыртыңнан төнген көз — National Geographic Qazaqstan
.

تۋ سىرتىڭنان تونگەن كوز

كامەرا يسلينگتون اۋدانىنداعى كوشەمەن كەتىپ بارا جاتقان جالدامالى سۋبەكتىنى باقىلاۋدا.

…عالامشارداعى ار نارسە باقىلاۋدا. جاڭا تەحنولوگييالار مەن قاۋىپسىزدىك جۇيەسىنە سۇرانىستىڭ ارتۋى بارىمىزدىڭ باقىلاۋدا ەكەنىمىزدى بىلدىرسە كەرەك. وسىدان بارىپ ادامنىڭ جەكە ومىرى قايدا قالدى دەگەن سۇراقتىڭ تۋىندايتىنى زاڭدى.

سەنبى كۇنى تاڭعى ساعات 10:30 شاماسىندا لوندوننىڭ سولتۇستىك اۋدانى يسلينگتوندا ەكى ەر ادام موتوتسيكلدەرىمەن ساۋدا «دالىزىنىڭ»، ياعني جوعارعى كوشە بو­يىمەن جارىسا جونەلەدى. باستارىندا شلەم، قولعاپ پەن جاكەت كيگەن جىگىتتەر ادامنان گورى ۆيدەوويىندارىنداعى كەيبىر كەيىپكەرلەرگە كوبىرەك ۇقسايدى. ولار كولىكتەردىڭ جانە ەكى قاباتتى اۆتوبۋستاردىڭ اراسىمەن كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن جۇيتكىپ كەلەدى. قيمىلدارىنا قاراپ ولاردىڭ كوكەيىندە كوڭىل كوتەرۋدەن گورى ماڭىزدى شارۋانىڭ بارى بايقالىپ تۇردى.

ارادا ۇش-تورت مينۋت وتكەندە ولار جوعارعى كوشەدەن كىلت بۇرىلىپ، تىنىش ارى اعاشى كوپ كوشەگە بارىپ توقتادى دا شلەمدەرىن شەشپەستەن ۇزاق اڭگىمەلەسىپ تۇردى. بۇل كەزدە ەكى شاقىرىمعا جەتپەيتىن جەردە تەرەزەسى جوق ۇيدەن ولاردى ەكى ادام باقىلاپ وتىرعان ەدى.

سال ەريككە: «ولار كەتكەلى جاتىر»، – دەدى.

يسلينگتونداعى جاسىرىن بەينەباقىلاۋ ورتالىعىنىڭ بولمەسىندە ۇزىن جىڭىشكە ۇستەل باسىندا بىر-بىرىنەن ۇش مەتردەي جەردە ەكى ەر ادام وتىر. سال – ورتا جاستىڭ ادامى بولسا، ال ەريكتىڭ جاسى ودان بىرشاما كىشى بولاتىن. ەكەۋى دە قالىپتى جۇمىس كيىمدەرىن كيگەن. ارادا ارتىق اڭگىمە ايتىلمايدى. سال ەكى موتوتسيكلشىنىڭ جىلجىعاندارىن كورىپ، پەرنەتاقتانى تارس-تۇرس ەتكىزىپ تەرە باستادى دا، ونىنشى كامەرانى قوستى. بىر كەزدە ولار قايتادان جوعارعى كوشەنىڭ بو­يىمەن زۋلاي جونەلدى. سال ولاردان كوز جازىپ قالعان كەزدە ەريك جىلدامداتىپ 163-كامەرانى قوسىپ، ولاردىڭ قاي جەردە جۇرگەنىن انىقتادى. دجويستيكتىڭ كومەگىمەن ول موتوتسيكلدىڭ نومىرى انىق كورىنگەنگە دە­يىن كامەراداعى بەينەنى ۇلكەيتتى.

جاسىرىن بەينەباقىلاۋ جۇيەسىنىڭ ەكى وپەراتورى جۇمىس ۇستىندە. ولار شاھاردى تولىق باقىلاۋدا ۇستاي الادى. لوندونداعى بۇل جۇيە 2005 جىلى 52 ادامنىڭ ومىرىن جالماعان جارىلىستىڭ جاي-جاپسارىن انىقتاۋعا سەپ بولدى.

سال بىردەن پوليتسييا بولىمشەسىنە قوڭىراۋ شالىپ: «جوعارعى كوشەدە كۇدىكتى ەكى موتوتسيكلشى جۇر»، – دەپ مالىمدەدى.

كۇدىكتىلەر قيمىلىن 16 مونيتور قاپىسىز ترانسلياتسييالاۋدا. يسلينگتوننىڭ جاسىرىن 180 كامەراسىنان قۇرالعان جۇ­يەسى «تىرى» بەينەلەردى كورسەتىپ تۇردى. وسى سەنبىنىڭ تاڭى باسقا كۇندەرمەن سالىس­تىرعاندا اناعۇرلىم مامىراجاي كۇيدە وتىپ جاتتى. الايدا بىرنەشە كۇن بۇرىن بىر جاس جىگىت وزىنىڭ پاتەرىندە پىشاقتالىپ، كوز جۇمسا، ارچۋەي كوشەسىندەگى كوپىردە تاعى بىر ادام قايتىس بولعان. بۇگىندە فينسبەري ساياباعىنداعى بەينەكامەرالار بىرنەشە ساعات بويى مەرەكەگە كەلگەن 35 مىڭ ادامنىڭ اراسىنان قالتا ۇرىلارىن جانە ماس بۇلىكشىلەردى ىزدەيدى.

دەسە دە، قازىرگى ساتتە يسلينگتون كامەرالارىنىڭ باستى نازارىندا – موتوتسيكلشىلەر. سال مەن ەريك بىر كامەرادان ەكىنشى كامەراعا بىر سارىندا اۋىسقانىمەن، ونە بويى ىزاعا بۋلىققانىن بايقادىم. الگى ەكەۋدىڭ بىر جىلدان استام ۋاقىت بويى يسلينگتون اۋدانىنىڭ حالقىن توناعان قاراقشى توپتىڭ مۇشەلەرى ەكەنىنە كۇمان جوق. ولار جاياۋ جۇرگىنشىلەردىڭ سمارتفوندارىن تارتىپ الىپ، قارا بازاردا ساتۋمەن اينالىسقان. 233 مىڭ تۇرعىنى بار اۋداندا مۇنداي جاعداي اپتاسىنا شامامەن ەلۋ رەت قايتالانىپ تۇرادى.

باقىلاۋدىڭ بۇل تاسىلى 100% سەنىمدى دەۋ­گە دە بولماس. بىر انىعى، ولار – باقىلاۋدا. قاراقشىلار اڭشىنىڭ نىساناسىنا ىلىككەن بۇعى سيياقتى، قاۋىپتى سەزبەيدى.

سول كەشتە لوندوننىڭ وڭتۇستىك-باتىسىندا، ورتالىقتان بىرەر شاقىرىم جەردە ۆاگوننىڭ ىشىندە وتىردىم. جانىمدا لاقاپ اتى حاز دەگەن اقكوڭىل جاس جىگىت بار. كوز الدىمىزداعى بىرنەشە جاسىرىن ەكراننان جاقىن ماڭداعى ەكى بىردەي تۇنگى كلۋبتى باقىلاۋعا ارنالعان ون بەينەكامەرادان كۇدىك تۋدىراتىنداي بەينەلەر كورىندى.

حاز مۇندا دەمالىس كۇندەرى ايىنا بىر-ەكى مارتە كەلەدى. تۇنگى كلۋبتاردىڭ باسشىلىعى ەسىرتكى ساۋداسىنا قاتىستى زاڭنامالىق داۋ-داماي تۋىنداماس ۇشىن جاسىرىن بەينەباقىلاۋ بويىنشا موبيلدى وپەراتور جانە بۇرىنعى پوليتسەي گوردون تايەرماندى جالدادى. ونىڭ ادامى – حاز كەلۋشىلەردى باقىلايدى.

«بۇل – وسى ۋاقىتقا دەيىنگى ومىرىمدەگى ەڭ قىزىقتى جۇمىس. الدا نە بولاتىنىن بولجاي المايسىڭ. جايلى كەش ويلاماعان جەردەن توبەلەسكە اينالۋى مۇمكىن»، – دەيدى حاز.

حاز ۆاگوننىڭ ىشىندە ون ساعات بويى تاپ­جىلماي وتىردى. كوزدەرى كەلۋشىلەردى قىراعى قاداعالايدى. ەگەر ەسىرتكى ساۋدالانىپ، توبەلەس شىقسا، راتسييا ارقىلى كلۋبتىڭ قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنە حابارلايدى. ول ەسىرتكى ساتۋشىلارىنىڭ كۇزەتشىلەردى ەلەمەي كەۋ­دەلەرىن كەرەتىنىنە تاڭعالادى. «نەگە سونشا اقىماقسىڭدار؟ – دەپ سۇرايمىز، – ولار بۇعان ويلانىپ قالادى».

بۇگىن تەك جاستار ەرەگىسى مەن ماستار بولماسا، بارى تىنىش. حاز سوعان قاراماستان بۇل جۇمىسىنان باعا جەتپەس تاجىريبە العانىن ايتادى. ول كوزگە كوپ تۇسە بەرمەيتىن انتروپولوگقا تان قارىم-قابىلەتىن شىڭداپ جۇر.

«جاسىرىن بەينەكامەرالاردان سىزدى «بۇل ەرەسەكتىڭ قىلىعى ەمەس» دەگەن ويعا جەتەلەيتىن دۇنيەلەردى كورۋگە بولادى. ولار وزدەرىنىڭ كىم ەكەنىن ۇمىتىپ كەتەدى»، – دەپ حاز تاڭدانىسىن جاسىرمايدى.

ولار، شىنىمەن، وزدەرىنىڭ كىم ەكەنىن ۇمىتىپ كەتە مە، الدە بىرەۋدىڭ ونى باقىلاپ وتىرعانىن ەستەرىنەن شىعارا ما؟

1949 جىلى ەۋروپالىق اۆتوريتاريزمنىڭ ورتا كەزەڭىندە بريتان جازۋشىسى دجوردج ورۋەلل «1984» اتتى ديستوپييالىق ۇزدىك شىعارماسىن مىناداي ەسكەرتپەمەن جارييا­لادى: «ۇلكەن اعا سەنى باقىلاپ تۇر». الايدا ول كەزدە «باقىلاۋ» دەگەن ۇعىمنىڭ اياسى تار بولاتىن. دال سول 1949 جىلى امەريكالىق بىر كومپانييا العاشقى كوممەرتسييالىق قولجەتىمدى جاسىرىن بەينەباقىلاۋ جۇيەسىن شىعاردى. ەكى جىلدان كەيىن، ياعني 1951 جىلى Kodak وزىنىڭ Brownie دەپ اتالعان پورتاتيۆتى بەينەكامەراسىن تانىستىردى.

بوستون قالاسىنداعى قىلمىسكەردى انىقتاۋ جۇيەسى عيمارات ىشىندەگى قاسكويدى باقىلاۋدا ۇستايتىن قۇرىلعىنى جاساپ شىعاردى. بۇل جۇيە وق دىبىسىن انىقتاپ قانا قويماي، ينفراقىزىل دەتەكتوردى دا پايدالانادى. سودان كەيىن قاۋىپسىزدىك قىزمەتكەرلەرىنە مەكەنجاي تۋرالى كارتانى جىبەرەدى.

بۇگىندە ادامداردىڭ جەكە ساقتايتىن ميللياردتاعان فوتولارى مەن بەينەجازبالارىن ايتپاعاندا، عالامتوردا جىل سايىن 2،5 تريلليوننان استام سۋرەت جۇكتەلەدى. تەلەكوممۋنيكاتسييالىق كومپانييانىڭ ەسەبى بو­يىنشا 2020 جىلعا قاراي 6،1 ملرد ادامنىڭ فوتواپپاراتتى تەلەفوندارى بولادى-مىس. ودان بولەك تەك بىر جىلدىڭ وزىندە عانا سۋ جاڭا 106 ميلليون بەينەباقىلاۋ كامەراسى ساتىلعان. الەم بويىنشا ۇش ميلليوننان استام بانكومات تۇتىنۋشىلاردى جىتى باقىلاۋدا ۇستايدى. كولىك نومىرىن انىقتاۋ­عا ارنالعان اۆتوماتتى قۇرىلعى نەمەسە ANPR دەپ اتالاتىن ون مىڭداعان كامەرا جول بويىنا ورناتىلىپ، جىلدامدىقتى شامادان تىس اسىرعان نەمەسە پاركينگ ەرەجەسىن بۇزعانداردى جىتى قاداعالاپ وتىرادى. سونىمەن قاتار ۇلىبريتانييادا بولعان وقيعاداعىداي كۇدىكتى قىلمىسكەرلەردىڭ جۇرىس-تۇرىسىن تىركەيدى. بۇگىندە كيىمدەرىنە بەينەكامەرا ىلىپ الىپ جۇرەتىن ادامدار سانى دا ارتىپ كەلەدى. ولاردىڭ قاتارىندا تارتىپ ساقشىلارىمەن بىرگە اۋرۋحانا قىزمەتكەرلەرى جانە وزگە دە جۇمىسشىلار بار. سونداي-اق پەرسونالدى باقىلاۋ قۇرىلعىلارى دا كەڭىنەن قولدانىلادى. ولار – كولىك بەينەكامەرالارى، جولداعى كورىنىستەردى تىركەيتىن گوۋپرو، ارنايى لينزالارمەن جابدىقتالعان ەسىك قوڭىراۋلارى. ەڭ، سوراقىسى – بۇل سۋرەتتەر، ياعني قاپەرلەرىنە تۇك تە كىرىپ-شىقپاعان ازاماتتاردىڭ بەينەلەرى قولىمىز جەتپەيتىن مالىمەتتەر قورىندا جازىلىپ، ساقتالادى.

بۇلار – كوزگە كورىنەتىن جاي عانا «باقىلاۋ» قۇرىلعىلارى. بۇگىندە اسپاننان درون قۇرىلعىسىن جيى كورەتىن بولدىق. ونىڭ سىرى مىنادا ەكەن. تەك 2016 جىلى عانا اقش-تا اۋەسقويلار مەن كاسىپكەرلەرگە 2،5 ميلليون درون ساتىلدى جانە ولاردىڭ قاتارىنا اقش ۇكىمەتىنىڭ پيلوتسىز باسقارىلاتىن ۇشاقتارى ەنبەيدى. ولار يەمەندەگى تەرروريستەردى بومبالاۋ ماقساتىندا عانا ەمەس، سونداي-اق مەكسيكادان كەلەتىن يمميگرانتتاردىڭ زاڭسىز كىرۋىن باقىلاۋدا، تەحاستا بولعان داۋىل مەن سەلدىڭ زاردابى، سولتۇستىك داكوتادا ىرىقارا مال ۇرىلارىن قۇرىقتاۋ ۇشىن قولدانىلدى. سونداي-اق وعان وزگە ەلدەر قولداناتىن مىڭداعان اۋە تىڭشىلىق قۇرىلعىسى دا ەنبەيدى.

باقىلاۋ عارىشتان دا جاسالاتىنىن ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. 1700-دەن استام جەردىڭ جاساندى سەرىگى بىزدىڭ عالامشارىمىزدى باقىلاۋدا ۇستايدى. ولاردىڭ بىرقاتارى شامامەن 500 شاق. قاشىقتىقتان ەنەكەلەر تابىنى مەن ورمان اراسىنان شىققان تۇتىندى دە كورە الادى الادى. وسىلايشا، بىزگە بەيتانىس كەز كەلگەن ادام بىز قىزمەت ەتەتىن عيماراتتىڭ دەتالدى بەينەسىن الا الادى.

بىز كۇنىنە ونداعان مارتە سۋرەتكە تۇسىرىلىپ، مالىمەتتەر بىزگە بەيمالىم ماقساتتا قولدانىلاتىن قوردا ساقتالادى. بىزدىڭ سمارتفوندارىمىز، عالامتوردا ىزدەگەن ماعلۇماتتارىمىز جانە الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى پاراقشالارىمىز ىشكى سىرىمىزدى اشكەرە قىلادى. Privacy International قورىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى گۋس حوسەين: «1800 جىلدارى ومىر سۇرسەڭىز، پوليتسييا سىرىڭىزدى ايتقىزۋ ۇشىن سىزدى قينايتىن ەدى. ال قازىر ونى قولىڭىزداعى قۇرىلعىلار ارقىلى انىقتايدى»، – دەيدى.

پيتەر گولد جاڭا ورلەان كوشەسىنە قايتا كەلدى. كەزىندە ول دال وسى جەردە بىر ايەلدى قىلمىسكەردەن قۇتقارامىن دەپ جارالانعان. ول كەزدە گولدتىڭ جاسى 25-تە. كەيىن الگى قىلمىسكەردىڭ اتى-جونى يۋريك كەين ەكەنى جانە ول مەديتسينا فاكۋلتەتىندە وقيتىنى انىقتالادى. 2015 جىلى بولعان وقيعا بەينەكامەراعا تۇسىپ قالعان ەدى. بىر ەر ازامات ايەلدى ەركىنەن تىس كولىككە قاراي سۇيرەي جونەلەدى. اراشا تۇسكەن گولدقا وق تيىپ، جەردە بۇكتەتىلىپ جاتقاندا قانىشەر تاعى ەكى رەت باسىنا تاپانشا تاقاپ اتپاق بولادى. ابىروي بولعاندا قارۋ اتىلماي، پيتەر امان قالادى.

تاعى بىر بريتان فۋتۋريسى ولدوس حاكسليدىڭ شىعارماسىنىڭ اتاۋىنداعىداي، بۇل – «بىزدىڭ جاڭا الەمىمىز». الايدا ول بىزگە جۇبانىش بولا المايدى. پرووفەسسور الەسساندرو اككيستي بۇل جونىندە: «دەرەكتەردى قورعاۋعا ارنالعان مىسىق-تىشقان ويىنىندا مالىمەت سۋبەكتىسى ارقاشان ويىننىڭ السىز تاراپى سانالادى»، – دەپ وي تارقاتادى. جاي عانا ويىن ۇشىن مالىمەت تولتىرۋ – زەرىكتىرەتىن شارۋا. بىراق بىرەۋگە قاتىستى مالىمەتتى بەلسەندى تۇردە ساقتاۋ ودان بەتەر جابىرقاتادى. تەحاس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ امەريكالىق زەرتتەۋلەر بولىمىنىڭ پروفەسسورى راندولف ليۋيس بولسا وزىنىڭ «اڭدۋ. قازىرگى امەريكانىڭ باقىلاۋ جۇيەسى» اتتى جاڭا كىتابىندا: «باقىلاۋ جۇيەسى كوپ جاعدايدا ونى جاقتىرمايتىن ادامداردى قاجىتىپ جىبەرەدى. ول وزىنىڭ قيمىل-قوزعالىس، ساۋدا مۇمكىندىكتەرىنە قاتىستى سانسىز كەستەلەرىمەن ادامنىڭ ەركىن جۇرىپ-تۇرۋىنا، بوگەت جاسايدى»، – دەپ جازادى.

اككيستيدىڭ ايتۋىنشا، قۇپييالىققا دەگەن ۇمتىلىس – ادام مەن مادەنيەت جانە ۋاقىت اراسىنداعى ورتاق قاسيەت. بىر الاڭداتارلىعى، بارىمىز ينديۆيدۋالدىق دەڭگەيدە قۇپييالىقتى جوعالتۋدان زارداپ شەگەمىز. ال جالپى قوعام ونىڭ قۇندىلىعىن بىرجولاتا ايىرىلعاندا عانا تۇسىنەتىن بولادى.

ورۋەل سيپاتتاعان تۇنەك ورنادى ما؟ الدە ۇمىت سىيلايتىن قانداي دا بىر كوزقاراس بار ما؟ دۇنيەجۇزىلىك جابايى تابيعات قورىنداعى 463 ينفراقىزىل بەينەكامەرالارىن الىپ قارايىق. ولار جويىلىپ كەتۋ قاۋپى تونگەن الىپ پاندانىڭ جۇرىس-تۇرىسىن باقىلايدى. رەيندجەرلەردىڭ تۇنگى ۋاقىتتا كەنييانىڭ Masai Mara ۇلتتىق قورىعىنا تۇسەتىن براكونەرلەردى اڭدۋ ماقساتىندا ورناتقان تەرموگرافيكالىق بەينەكامەرالارى نەمەسە سۋاستى دىبىستىق ۆيدەوكامەرا جۇيەسىن قاراستىرۋعا بولادى. بۇل كامەرا جويىلۋ الدىنداعى تەڭىز شوشقاسىن باقىلايدى. شري لانكاداعى ازايىپ بارا جاتقان ورمان القاپتارى بەينەباقىلاۋ كامەرالارى ارقىلى قاداعالاناتىنىن ايتا كەتۋمىز كەرەك.

ورۋەل وزىنىڭ كلاسسيكالىق شىعارماسىندا: «ەگەر بولاشاقتى كورگىڭىز كەلسە، ادامنىڭ بەتىندەگى ەتىك ىزىن ەلەستەتىڭىز»، – دەپ بىرتۇرلى ەسكەرتۋ جاسايدى. وسى بىر اۆتوريتارلىق كوزقاراس ۇكىمەتتەردىڭ وسىنداي قۇرالداردى كوشەلەردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ­عا پايدالانۋ مۇمكىندىگىن تومەندەتەدى. ماسەلەن، 2005 جىلى لوندون مەتروسىندا جانە 2013 جىلى بوستوندا وتكەن مارافون كەزىندە بولعان جارىلىستاردىڭ جاي-جاپسارى بەينەكامەرالار ارقىلى انىقتالدى. تۇيىنى شەشىلمەگەن جاعدايلار دا جەتەرلىك. سولاردىڭ بىرى – يۋريك كەيننىڭ وق اتۋى. 2015 جىلى بەينەكامەراعا جاڭا ورلەانداعى كوشەلەردىڭ بىرىندە يۋريك كەين بىر ايەلدى ۇرلاپ اكەتپەك بولدى. سول كەزدە تۋلانە ۋنيۆەرسيتەتى مەديتسينا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى پيتەر گولد ايەلگە اراشا تۇسكەندە يۋريك وعان وق اتقان بولاتىن. ابىروي بولعاندا گولد امان قالدى.

Planet كومپانيياسىنىڭ عارىشتىق اپپاراتتار بولىمىنىڭ باس تەحنيگى دينو بەرتوليني كامەرامەن جابدىقتالعان جەرسەرىكتى ۇستاپ تۇر. Planet كومپانيياسىنىڭ عارىشقا لايىقتالىپ جاسالعان، كولەمى اياقكيىمنىڭ قورابىنداي 150-دەن استام جەر سەرىگى بار. ەگەر قاجەتتىلىك تۋا قالسا كومپانييا بىر تاۋلىكتە جەر شارىن تۇگەل سۋرەتكە تۇسىرە الادى.

«بوستون» ايلاعىندا روبەرت لەدۋ مەن ۋيل­يام بەرتوززي ەسىمدى قوس فيزيك ويلاپ تاپ­قان جۇكتەردى باقىلاۋ ادىسى سىناقتان وتتى. سكرينينگ قۇرىلعىسى «فلۋورەستسەنتسييا» دەپ اتالاتىن تاسىلدى پايدالانۋ ارقىلى جۇك كونتەينەرىن اشپاي-اق ىشىندە نە بارىن انىقتاي الادى. رەنتگەندىك سكانەرلەۋ زاتتىڭ پىشىنى مەن تىعىزدىعىن عانا انىقتايدى. ال مىنا جۇيە كادىمگى جانە ديەتالىق سۋسىننىڭ، تابيعي جانە وڭدەلگەن المازدىڭ، پلاستماسسانىڭ قۇرامىن، جوعارى قۋاتتى جارىلعىش زاتتاردى دا، اتومدىق جانە اتومدىق ەمەس ماتەريالدىڭ ايىرماشىلىقتارىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن كورسەتىپ بەرە الادى.

ەگەر سوڭعى 150 جىلدا الەم بۇگىنگىدەي جىتى باقىلاۋدا بولعاندا قاۋىپسىزدىك كۇشەيە تۇسەر مە ەدى؟ قانىشەر دجەكتىڭ تۇر-تۇلعاسىن، لي حارۆي وسۆالدتىڭ جالعىز ارەكەت ەتكەنىن جانە و.سيمپسوننىڭ قىلمىسقا قانشالىقتى قاتىسى بار-جوعى انىقتالعان بولار ەدى. ارينە، قوعام قاۋىپسىزدىگى باقىلاۋدىڭ باستى سەبەبى سانالادى. بىراق قازىرگى تاڭدا مۇنداي تەحنولوگييا كوپتەگەن جاعدايدا اراشا رەتىندە باعالانادى. جەرسەرىگى تۇسىرگەن بەينەلەردىڭ ارقاسىندا قايىرىمدىلىق ۇيىمدارى يراكتىڭ سولتۇستىگىندەگى شول دالادا، موسۋل قالاسى ماڭايىندا ومىر سۇرىپ جاتقان بوسقىنداردىڭ مەكەنىن انىقتادى. سونىمەن قاتار عالىمداردا الەمدىك كليماتتىڭ كۇرت وزگەرە باستاعانىن دالەلدەيتىن مالىمەتتەرى دە بار.

ورۋەلدىڭ قييالى شىندىققا جاناسار ما ەكەن؟! «ۇلكەن اعا» ادامزاتتى قۇتقارا ما، الدە ونى قۇل ەتە مە؟ ەكى ستسەناريي دە بىر ۋاقىتتا راس بولىپ شىعۋى مۇمكىن بە؟

دۇنيەجۇزىندەگى بەينەباقىلاۋ كامەراسى بويىنشا جالعىز ينسپەكتورى توني پورتەرمەن بىرگە لوندونداعى ۇكىمەتتىك كەڭسەنىڭ دامحاناسىندا وتىرعاندا بۇرىش-بۇرىشتان جاسىرىن بەينەكامەرالار بىزگە قادالىپ تۇردى. «ۇلىبريتانييادا بەينەباقىلاۋعا دەگەن سۇرانىس وتە جوعارى. مۇندايدى باسقا ەلدە كورگەن ەمەسپىن»، – دەدى ول. بۇرىنعى پوليتسييا قىزمەتكەرى ارى  تەرروريزممەن كۇرەس مامانى وسىدان تورت جىل بۇرىن بەينەباقىلاۋ جۇيەسى كۇشەيگەن ەلدە سىرتتاي باقىلاۋشى بولىپ تاعايىندالدى. پورتەر مەن ونىڭ قاسىنداعى ۇش قىزمەتكەرى اربىر جۇمىس كۇندەرىن بەينەباقىلاۋ كامەرالارىنىڭ ۇكىمەتتىك جانە كوممەرتسييالىق قولدانۋشىلارىن بەكىتىلگەن زاڭدار مەن ەرەجەلەرگە باعىنۋعا ۇگىتتەۋمەن وتكىزەدى. الايدا پورتەر كەڭسەسىنىڭ قۇزىرەتى اشكەرەلەپ، پارلامەنتكە ۇسىنىس ايتۋمەن عانا شەكتەلەدى.

لوندوننىڭ بەينەباقىلاۋ جۇيەسى توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا، يرلاندييا اسكەرى ەكى رەت بومبا تاس­تاعاننان كەيىن قولدانىسقا ەندى. ارتىنشا باقىلاۋ تەحنولوگييا­سى قارىشتاپ دامي بەردى. شوتلاندييا­داعى ستيرلينگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇكىمەتتىك ساياسات فاكۋلتەتى پروفەسسورى جانە بەينەباقىلاۋ ساراپشىسى ۋيليام ۋەبستەر: «ول كەزدە قوعام قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى «ەگەر جاسىراتىن ەشتەڭەڭىز بولماسا، قورقاتىن دانەڭە جوق» دەگەن ريتوريكاعا سايادى. وتكەنگە كوز جۇگىرتسەك، ناتسيستىك گەرمانييانىڭ ۇرانى دال وسىنداي بولدى. بىراق بۇل سويلەم كەڭىنەن قولدانىلىپ، بەينەباقىلاۋ جۇيەسىنە قارسى كەز كەلگەن ۋاجدى جويدى»، – دەپ ەسكە الادى.

1960 جىلدارى اقش اسكەري ينجەنەرلىك كورپۋسى اريزونا شولىندە ەنى 18 مەترلىك 270-تەن استام بەتوننان قۇيىلعان كرەست پىشىندەس بەلگىلەردى جاسادى. مۇنداي ولشەمدەگى بەلگىلەر الەمنىڭ العاشقى تىڭشى جەر سەرىكتەرىن كاليبرلەۋگە كومەكتەستى. جوعارىداعى بەينەنى جاساپ شىعارۋ ۇشىن جەر سەرىكتەرىنىڭ اسپانداعى جولدارىن سىزىپ شىقتى.

شاھاردىڭ باستاپقى قاۋىپسىزدىك ينفراقۇرىلىمى ۋاقىت وتە كەلە كەڭەيىپ، نەگىزگى جولدار ANPR تەحنيكاسىمەن تولىقتىرىلدى. بۇگىندە ەلدىڭ بۇكىل اۋماعى بويىنشا 9 مىڭ كامەرا ورناتىلعان. ولار كۇن سايىن 30-40 ميلليونعا دەيىن كولىك نومىرىن تۇسىرىپ، ولاردى ساقتاۋعا قاۋقارلى. شوتلاندييانىڭ تەرروريزمگە قارسى كۇرەس پوليتسيياسىنىڭ بۇرىنعى كوورديناتورى اللان بەرنەت بۇل جايىندا: «بۇگىندە شوتلاندييانى ارالاپ جۇرگەندە ANPR كامەراسىنا تۇسپەي قالۋ مۇمكىن ەمەس»، – دەيدى.

ۇلىبريتانييانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-مينيسترىنىڭ ورىنباسارى نيك كلەگ لوندونداعى كەڭسەسىندە وتىرىپ: «الەمدەگى باسقا قالالارمەن سالىستىرساق، بىزدە بەينەباقىلاۋ كامەرالارى شامادان تىس كوپ ەكەنىنە سەنىمدىمىن. نەگىزى، بۇل جايت ەشقانداي قوعامدىق تالقىعا تۇسپەي-اق، ساياسي پىكىرتالاس ورىن الماي-اق پايدا بولدى. ونىڭ بىر سەبەبى، بىزدىڭ تاريحىمىزدا فاشيزم جانە دەموكراتييالىق ەمەس رەجيمدەر بولمادى. ولار باسقا ەلدەردە ۇكىمەتكە دەگەن سەنىمسىزدىكتى تۋدىردى. ال مۇندا بارى وز ورنىمەن جۇرىپ جاتتى. ۋاقىت – تورەشى. تاريح كۋا»، – دەيدى.

ۇرەي مەن رومانتيكا ەلەمەنتتەرى ۇلىبريتانيياداعى باقىلاۋ كامەرالارىنىڭ مولدىعىن تۇسىندىرۋگە كومەكتەسەدى. قالاي دەگەنمەن بۇل ەلدى تىڭشىلىق قىزمەت قۇتقارىپ قالدى. بۇگىندە بلەتچلي ساياباعىنداعى II دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندەگى قۇپييا كودتاردى بۇزاتىن ماماندار مۋزەيىنە كەلۋشىلەردىڭ قاراسى كوپ. لوندون فيلم مۋزەيىندە جازۋشى ارى بريتاندىق بارلاۋ اگەنتتىگىنىڭ بۇرىنعى وفيتسەرى يان فلەممينگتىڭ تۋدىر­عان وبرازى اككى دجەيمس بوندتىڭ قۇرمەتىنە وتكىزىلەتىن تۇراقتى كورمە دە – وسىنداي. «اگەنت 007» – ەلدىڭ سوعىستان كە­يىنگى وزىن-وزى ماقتاۋ­دان تۋعان پەرسوناج. دەي تۇرعانمەن، ونىڭ بەتپەردەسىن اشاتىن شىندىعى دا بار. ۇلىبريتانييا – تەرروريستىك شابۋىل قاۋپى تونگەن العاشقى ەلدەردىڭ بىرى. ادامداردى قورعاۋعا كەلگەندە بريتان ۇكىمەتى وزگە ازات قوعامداردان ماسەلەنى جىلدام شەشە الاتىندىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. پارلامەنت ەدۋارد سنوۋدەننىڭ «امەريكالىق جانە بريتاندىق تىڭشىلىق اگەنتتىكتەرى وز ازاماتتارىنان جاپپاي مالىمەت جينادى» دەگەن مالىمدەمەسىنە قاراماستان، 2016 جىلدىڭ سوڭىندا ول وكىلەتتىكتەردى بەكىتتى. قوعام بۇعان قاتتى نارازىلىق تا بىلدىرمەدى.

ۇكىمەتتىك بايلانىس باسقارماسىنىڭ بۇرىنعى ديرەكتورى سنوۋدەن بۇل مەكەمەنى بۇقارالىق دەرەكتەردى جيناۋمەن اينالىساتىن بريتاندىق تىڭشىلىق اگەنتتىكتەردىڭ بىرى دەپ كورسەتەدى. دەۆيد وماند بىلاي دەيدى: «جالپى، بىزدىڭ ۇكىمەتىمىزدىڭ قىزمەتى تيىمدى ارى قايىرىمدى دەپ بىلەمىز. ول ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى، بىلىم بەرۋ جانە قوعام قاۋىپسىزدىگى ۇشىن قىزمەت ەتۋدە. قۇدايعا تاۋبە، ۇزىن بىلعارى كيىم كيگەن ەر ادامنىڭ تاڭعى ساعات تورتتە ەسىگىڭىزدى قاعىپ تۇراتىنداي جاعداي بىزدە بولعان جوق. سوندىقتان مەملەكەتتىك باقىلاۋ تۋرالى ايتقاندا اڭگىمەنىڭ توركىنى – بولەك».

يسپانييادا نەگىزى قالانعان Deimos Sky Survey كومپانيياسىنىڭ ۇش تەلەسكوبى اۋەدە ۇشاق قوزعالىپ بارا جاتقاندا جاقىن ماڭداعى استەرويدتاردى جانە جەرسەرىكتەرىنە زالال كەلتىرۋى مۇمكىن ادام قولىمەن جاسالعان عارىش قوقىسىن باقىلاۋدا. اۋە-عارىشتىق ينجەنەر نوەلييا ورتيز، استرونوم حايمە نومەن جانە وبسەرۆاتورييا باسشىسى قۇرالدارمەن جۇمىس ىستەۋدە.

الايدا بۇل «اعا» ۇكىمەتتىڭ سكەپتيكالىق كوزقاراسىنا يە اقش سيياقتى ەلدىڭ جاپپاي باقىلاۋعا قارسى دەگەندى بىلدىرمەسە كەرەك. مۇندا كوپتەگەن پوليتسييا بولىمشەسى بۇگىندە فورماعا ىلۋگە ارنالعان بەينەكامەرالاردى قولدانادى. بۇل – قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرى لاۋازىمدارىن اسىرا پايدالانۋىن تىزگىندەۋدىڭ بىردەن-بىر قۇرالى. امەريكانىڭ ىرى قالالارىندا ANPR كامەرالارى كولىك قوزعالىسى مەن تۇراق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا پايدالانىلادى. قىركۇيەكتىڭ 11-ىندە بولعان وقيعادان كەيىن نيۋ يوركتە جاسىرىن بەينەكامەلار سانى ارتتى. ال چيكاگو باسشىلىعى شاھارداعى ادام ولتىرۋ وقيعالارىمەن كۇرەسۋ ۇشىن 32 مىڭ جاسىرىن كامەرا جەلىسىن ىسكە قوسۋعا قوماقتى قارجى بولگەن.

اقش-تىڭ تاريحىندا تەرروريستىك شابۋىل بولماعان. قىلمىس كورسەتكىشى اناعۇرلىم تومەن وزگە قالالارى دا بەينەباقىلاۋ جۇ­يەسىمەن ۇزدىكسىز جابدىقتالىپ جاتىر. تەحاس شتاتىنداعى حيۋستون قالاسىنىڭ ورتالىعىنا جاسىرىن ورناتىلعان كامەرالار جۇ­يەسىن تەكسەردىم. 2005 جىلى قالادا ونداي بىردە-بىر بەينەكامەرا بولمادى. كەيىننەن قوعامدىق قاۋىپسىزدىك باسقارماسىنىڭ ديرەكتورى دەننيس ستورەمسكي باسقا قالالاردى ارالاي باستادى. ول: «لوندوندا كورگەنىم وسى تەحنولوگيياعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىمدى وياتتى»، – دەپ ەسىنە الادى. بۇگىندە فەدەرالدىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن قاراجات ەسەبىنەن حيۋستون قالاسىندا 900 جاسىرىن بەينەكامەرا ورناتىلعان. ودان بولەك تاعى 400 «كوز» بار. لوندونداعىداي قىزمەتكەرلەر كامەرالاردى مينۋت سا­يىن باقىلامايدى. ستورەمسكي بۇل جا­يىندا: «بۇل جالپى تولىق باقىلاۋ ەمەس. بىز «ادامدار اردايىم نازاردا» دەگەن تۇسىنىكتى جويعىمىز كەلدى»، – دەيدى.

سول سيياقتى بريتاندىقتاردىڭ دا باقىلاۋ جۇيەسىنىڭ دامۋىن قوس قولداپ قولدايتىنى بەلگىلى بولدى. جاسىرىن كامەرالار قالا ينفراقۇرىلىمىنىڭ ەلەۋسىز سەرىكتەرى بولىپ سانالادى. لوندوندا كەزىندە مەن ورۋەلمەن حاكسلي تۇرعان تىنىش اۋدانداردى ارالادىم. ورۋەلدىڭ ۇيى يسلينگتوننىڭ بىرنەشە كامەرا ورناتىلعان كانونبەري الاڭىندا ورنالاسقان. ول جەرگە باقىلاۋ ورتالىعىنان نەبارى تورت مينۋتتا جەتۋگە بولادى. ال حاكسليدىڭ بۇرىنعى ۇيى بەرىك ۇنەمى جىتى باقىلاۋ­دا بولاتىن ساقشىلار بولىمىنەن بىرنەشە شاق. جەردە ورنالاسقان.

تەرمالدى بەينەكامەرادان كەنييانىڭ «ماساي مارا» ۇلتتىق قورىعىن كورىپ تۇرمىز. تاس قاراڭعىدا رەيندجەرلەر براكونەردى قۋىپ بارادى.

قالا سىرتىنداعى وڭتۇستىك يوركشير گرافتىعىنداعى بارنسلي اۋرۋحاناسىنا باس سۇقتىم. مۇندا ناۋقاستار مەن كەلۋشىلەردىڭ ورىنسىز قىلىقتارىنىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا كەيبىر قاۋىپسىزدىك قىزمەتكەرلەرى كيىمدەرىنە بەينەكامەرالار جاسىرادى. شامامەن 150 مىڭ بريتاندىق پوليتسييا قىز­مەتكەرى وسىنداي قۇرىلعىلارمەن قامتاماسىز ەتىلگەنىن ەسەپكە الساق، وقىتۋشىلار مەن مەدبيكەلەر سيياقتى مارتەبەلى لاۋازىم يەلەرىنە دە ەش قيىندىقسىز سونداي قۇرىلعىلاردى تاعۋعا بولادى. كەلەسى كىم بولۋى مۇمكىن؟ ستيۋاردەسسالار ما، پوشتا قىزمەتكەرلەرى مە؟

بەينەباقىلاۋ كوميسسارى پورتەر ماعان: «كەيبىر جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارى تاكسي جۇرگىزۋشىلەرىنە دە بەينەكامەرانى تاقتىرۋدى ۇسىنۋدا. ول مىناداي سۇراقتان كەلىپ تۋىندايدى: بىز قانداي قوعامدا ومىر سۇرگىمىز كەلەدى؟ بىرەۋ بىزگە قاستىق جاسايدى ەكەن دەپ بىر-بىرىمىزدى بەينەكامەراعا بەي-بەرەكەت تۇسىرە بەرۋىمىز قانشالىقتى دۇرىس؟» – دەدى.

قايتار كەزدە مەن لوندوننىڭ مۇنتازداي تازا كوشەلەرىن ارالاپ جۇرىپ سوڭعى سۇراق تۋرالى ويلاندىم. بۇرىشتارداعى جانە شام باعانالارىنداعى تسيكلوپ تارىزدى لينزالارعا كوزىم تۇستى. وسى جولدارمەن جۇرىپ وتىرىپ، تەمزا وزەنى ارقىلى ايگىلى ۋەستمينستەر كوپىرىنە دەيىن جەتتىم. لوندون قالاسىندا سەلفي جاساۋ ۇشىن قولدارىنا سمارتفون ۇستاعان تۋريستەردى كوردىم. بىرەۋدىڭ كامەراسىنا تۇسىپ قالاتىنىمدى تۇسىنىپ، ار جولى سۋرەتكە تۇسۋدەن باس تارتتىم. سوعان قاراماستان وندا مەنىڭ بارلىق ىس-قيمىلىم وسىلاي بايقاۋسىزدا كامەراعا تۇسىپ قالعانى ما؟ «بارلىق ادام بىر-بىرىن باقىلاپ جۇرەدى» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەتىن «ۇلكەن اعا» تىركەسى، شىنىمەن، ماڭىزدى بولعانى ما؟

دۇنيەجۇزىلىك تۇمسا تابيعات قورىنىڭ قۇرىلعىلارى Mara Conservancy ۇيىمىنا جابايى تابيعاتتى تۇنگى ۋاقىتتا دا قورعاۋعا مۇمكىندىك بەردى.

قوعامنىڭ ناقتى دالەلگە دەگەن سۇرانىسى ماسەلەسىن ورتاعا تاستادىم. قاسىمدا قوس بىردەي قىراعى باقىلاۋشى بار. سولاردىڭ بىرى – حلويا كومبي. ونىڭ العاشقى كىتابى «Z بۋىنى: ولاردىڭ جانايقايى جانە ومىرى» دەپ اتالادى. بۇل تۋىندى – بريتاندىق جاسوسپىرىمدەردەن جۇزدەگەن ساعات بويى الىنعان سۇحباتتاردىڭ جەمىسى. ولار سۋرەتكە جانە بەينەكاماراعا تۇسۋ ماسەلەسىنە مۇلدە بەيجاي قارايدى. «ولاردىڭ تەلەفوندارىنان بىرەۋدىڭ بۇكىل ومىرىنەن سىر شەرتەتىن دەرەكتى فيلم كورە الاسىز. بىز كۇننەن-كۇنگە قۇپييا-سىرى ازايىپ بارا جاتقان الەمدە ومىر سۇرۋدى باستادىق. تۇبىندە قۇپييالىق «تاۋارعا» اينالۋى مۇمكىن. ول ونى ساتىپ الۋعا جەتكىلىكتى اقشاسى ارى ىقپالى بار ادامدار ۇشىن عانا قولجەتىمدى بولماق. ال باسقالارى ۇشىن بۇكىل الەم وزىنىڭ رولىن ويناپ جۇرگەن ادامداردان قۇرالعان ساحنا بولادى»، – دەيدى كومبي.

كومبي باياندايتىن فۋتۋريستىك كورىنىس بويىنشا، اربىر ادام – ارى ۆۋايەريست، ارى ەكسگيبيتسيونيست. 24/7 تۋىندىسىنا تاڭداي قاقتىم. ماعان ول «1984» تۋىندىسىنىڭ جانە «تاڭعاجايىپ الەمنىڭ» ەگاليتارلىق نۇسقالارىنداي اسەر بەردى. مۇندا دا ديستوپييالىق جانر از سەزىلمەيدى. الەۋمەتتانۋشى ۋيليام ستەيپلس ايتقان «ۇدايى نازاردا بولۋ كۇيىنە» جەتكەنىمىز بە؟ بىزدىڭ ۆيزۋالدى جادىمىزدا سۇيكىمدى بالاقايلار، مارعاۋلار مەن پىلدەر باسىم. سونىمەن قاتار دايش-تىڭ ولىم جازالارى جانە قارۋسىز ازاماتتارعا وق اتقان پوليتسييا قىزمەتكەرلەرى دە بار. قانشا جەردەن «بىز جالعىز بولدىق» دەپ ايتساق تا، جەكە ومىرىمىز كۇن سايىن اۋەجاي قاۋىپسىزدىگى ەكراندارى مەن ار جەردە ورنالاسقان بەينەكامەرالاردىڭ باقىلاۋىندا.

نەيرولوگ عالىم، الەۋمەتتىك جەلىلەرگە تاۋەلدىلىكتى زەرتتەيتىن تانىمال سىنشى جانە اعىلشىن پارلامەنتىنىڭ مۇشەسى سيۋزان گرينفيلدتەن دە وسى جونىندە سۇرادىم. «جەكە ومىر مەن ودان ايىرىلۋ دەگەن ۇعىم وز مانىن جوعالتا باستاعانداي. بىز وزىمىزدى تىيۋىمىز كەرەك. بارلىق ادام ۇنەمى اشىق بايلانىستا جانە ىس-ارەكەتىنىڭ ەل نازارىندا بولۋى كەرەمەت دەپ ويلايدى. بىراق بارلىعى اشىق كورسەتىلسە نە بولماق؟ گۋگل سۋرەتتەرىنەن تابا المايتىن ار-نامىستىڭ ابستراكتىلىق الەمىن قالاي تۇسىندىرەسىز؟ ومىردىڭ سەزىمگە تولى تۇستارى جوعالادى»، – دەدى ول.

پاتشايىمنىڭ مۇقييات باقىلاناتىن ۇيىن­دەگى دامحانادا توني پورتەرمەن اڭگىمەلەسىپ وتىرعاندا دا الدىندا ايتقان سوزىم قايتادان اۋزىمنان شىعىپ كەتتى. مەن ودان: «ۇلكەن اعا» تۋدىرعان قورقىنىشتىڭ بۇگىندە نەگىزى جوق ەمەس پە؟» – دەپ سۇرادىم.

رەيندجەرلەر كۇندىز ۇيىرىنەن اداسىپ قالعان جانە جىرتقىشتارعا ۇستالىپ قالۋ قاۋپى تونگەن پىلدىڭ بالاسىن قۇتقاردى.

بەينەباقىلاۋ كوميسسارى جىميىپ: «مەن حالىق الدىندا سويلەگەن سوزدەرىمدە وسى تەرميندى پايدالانامىن»، – دەدى. سوسىن ول سالماقتى بولا قالدى. پورتەر جاقىندا مونارحييالاردان قۇرالعان فەدەراتسييا – بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنە بارىپ كەلدى. ول جەردە وزگە كوزقاراس قۇپتالمايدى جانە بەينەباقىلاۋ تەحنولوگيياسىنا قىزىعۋشىلىق جوعارى ەكەن. «مەن سىزدىڭ ويىڭىز­دى تۇسىنەمىن. بىراق ۇكىمەتتىڭ بەينەباقىلاۋ جۇيەسى ينۆازيۆتى ارى مىقتى. ول ادامنىڭ ەڭ ۇشقىر قييالىنان دا اساتىن قابىلەتكە يە. ونى، ايتالىق، سەلفيمەن سالىس­تىرۋعا كەلمەيدى»، – دەدى پورتەر.

«تىڭداڭىز، – دەپ ول سوزىن جالعاستىردى، – ناعىز قاۋىپ ينتەگراتسييالانعان باقىلاۋ جۇيەسىنە كوشكەن كەزىمىزدە تۋادى. ىرى ساۋدا ۇيىمدارى اربىر پوتەنتسيالدىق ەلەمەنتتى «اڭدۋ» ۇشىن ميلليونداعان فۋنت جۇمسايدى. مەن ورتا جاستاعى تولىق جىگىتپىن. سۋپەرماركەتكە كىرگەندە ولار داۋىس زورايت­قىش ارقىلى كرۋاسسانداردى جارنامالاي باستايدى. ونىڭ الدىن الۋعا تىم كەش پە؟»

بەينەباقىلاۋ تەحنولوگيياسىنداعى جەتىستىكتەر كەيبىر ازاماتتىق ليبەرتارياندىقتار ۇشىن جەلدەي زۋلاعان پويىز ىسپەتتى. كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاۋىپسىزدىك تەحنيكاسى بولىمىنىڭ پروفەسسورى روسس اندەرسون: «الداعى جيىرما جىلداعى بولاشاعىمىز تۋرالى ويلاۋىمىز كەرەك. ويت­كەنى دال سول ۋاقىت – تولىقتىرىلعان شىندىق تەحنولوگييا ۋاقىتى بولماق. ماسەلەن، بىر سانتيمەترگە كەم دەگەندە 3000 پيكسەلگە دەيىن جەتەتىن OculusRift 2.0 تەحنولوگيياسى داۋىرى كەلە جاتىر. ول سىزگە دارىس زالىندا ارتقى ورىندىقتا وتىرىپ-اق لەكتوردىڭ تەلەفونىنداعى ماتىندى وقۋعا مۇمكىندىك بەرەدى»، – دەپ ەسكەرتەدى.

مۇنىڭ سوڭى نەگە اكەپ سوعۋى مۇمكىن؟ بىر جاعىنان، مۇنداي قۇرالداردى ادەيى باسىپ تاستاۋ ويى شىندىققا جاناسپايدى. التى جىل عۇمىرىن تەرروريزمگە قارسى زاڭنامانىڭ تاۋەلسىز رەتسەنزەنتى بولىپ قىزمەت اتقارعان لوندوندىق ادۆوكات دەۆيد اندەرسون: «بىر تاراپتا بۇل تەحنولوگييا بىزگە زور مۇمكىندىكتەر اشىپ بەرەدى. ۇكىمەت ولاردى باسقا قاتاڭ شارالارمەن بىردەي قولدانۋى كەرەك دەپ، اينالادا كامەرا جوق دەگەن ويمەن ومىر سۇرۋگە داعدىلانۋ. مەن، سوزسىز، بىرىنشىسىن قولدايمىن. ۇكىمەتكە سەنۋ كەرەك دەگەن پىكىردى ۇستانعاندىقتان ەمەس، پىسىپ-جەتىلگەن دەموكراتييانىڭ ارقاسىندا كەمشىلىكتەردىڭ ورنىن تولتىرۋعا كەپىلدىك بولاتىندىقتان قولدايمىن».

مىنا كىشكەنتاي عانا دروندار اقش تەڭىز فلوتى اسكەريلەرى الىپ جۇرۋگە ىڭعايلى ەتىپ جاسالدى. ولاردى كوپتەگەن ماقساتتا پايدالانۋعا بولادى. ماسەلەن، داۋىلداردى باقىلاۋ، شەكارانىڭ بويىن تورمەن قورشاۋ نەمەسە ەگىن ەگەتىن شارۋالاردى قاداعالاۋعا قاجەت.

ال باسقا جاعىنان الىپ قاراساق، مۇنداي تەحنولوگييالىق پروگرەستىڭ رەتتەلمەيتىن نارىققا تارالۋىنا جول بەرۋ – اقىلعا سىيمايدى. كولۋمبييا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قىزمەتكەرى دجاميل ياففەر: «بىز جۇرىس-تۇرىسىمىز بەن سوزىمىز بەينەكامەراعا جازىلاتىن، جەكە ومىرىمىز تولىقتاي باقىلاناتىن الەمدە ومىر سۇرىپ جاتىرمىز. سونداي-اق ومىردىڭ تىپتەن جازباعا سالىنۋى نەنى بىلدىرەتىنىن ەندى تۇسىنە باستادىق. جاڭا تەحنولوگييالاردى ەنگىزەردەن جانە بەينەباقىلاۋدىڭ جاڭا ۇلگىلەرگە قوعامدى ۇيرەتۋدەن بۇرىن اتالعان بەينە باقىلاۋ تەحنولوگييالارىنىڭ ۇزاقمەرزىمدى سالدارى قانداي بولاتىنى جونىندە ويلانۋىمىز كەرەك»، – دەيدى.

مۇنداي پىكىرلەر قايدان تۋادى؟ شىندىعىندا، وزگەرىس اكەلەتىن فاكتور بار. تىلگە تيەك ەتكەن تەحنولوگييا بۇكىل جەر شارىنىڭ قۇرلىقتىق ماسساسىن كۇن سايىن باقىلاي الادى. ول – سان-فرانتسيسكودا ورنالاسقان Planet كومپانيياسىنىڭ جەمىسى. ونىڭ نەگىزىن قالاعان – ۋيلل مارشال دا، روببي شينگلەر دە بۇرىنعى NASA عالىمى.

ولاردىڭ شتاب پاتەرلەرى بايىرعى سيليكون جازىعىندا ورنالاسقان. باسىم بولىگى جاستاردان قۇرالعان 200-دەن استام مامان اشىق كەڭىستىكتە جۇمىس ىستەيدى. ۇلكەن جۇمىس الاڭىنان بولەك بىرنەشە كونفەرەنتس-زالى دا بار. ولارعا كومپانييالاردىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسقان كەيبىر قاھارماندارىنىڭ ەسىمدەرى بەرىلگەن. ولاردىڭ ىشىندە گاليلەو، گاندي جانە البەرت گور دا بار. تەرەزەسىنەن جاقىن ماڭداعى دامحانا كورىنەتىن سونداي بىر زالداردىڭ بىرىندە وتىردىم.

مارشال مەن شينگ­لەر كەلىپ قوسىلدى. بىرىنشىسى – سۇڭعاق بويلى بريتاندىق. ەكىنشىسى – اقكوڭىل كاليفورنييا ازاماتى. ەكەۋىنىڭ دە جاسى

39-دا جانە الدىڭعى كەشتەن ەندى عانا ەس جيعانداي بولىپ كورىندى. ولار Planet كومپانيياسىنداعى بەس جىلدىعىن اتاپ وتپەكشى. NASA ۇيى­مىندا ولاردى عارىشتان سۋرەتكە تۇسىرۋ يدەياسى قىزىقتىردى. اسىرەسە جەردىڭ بەينەسى.

ولار كادىمگى سمارفتونداردى عارىشتا سىناپ كورىپ، اسا قىمبات ەمەس كامەرالاردىڭ عارىشتا وز قىزمەتىن اتقارا الاتىنىن دالەلدەدى. «ول بەينەلەردى قايتەمىز؟ ولاردى ادامزات يگىلىگىنە قالاي پايدالانامىز دەپ ويلادىق. الەمدەگى ماسەلەلەردى تىزىپ شىعايىق: اشارشىلىق، باسپانا تاپشىلىعى، ورماندى وتاۋ. ەگەر قولىڭىزدا بىزدىڭ الەمىمىز تۋرالى جۋىقتا جارييالانعان مالىمەت بولسا، اتالعان ماسەلەلەردىڭ بارلىعىن شەشۋ وڭايىراق بولادى. ماسەلەن، بىرنەشە جىلدان كەيىن ويانىپ، امازون ورمانىندا ويىق بارىن بىلسەڭىز قايتەر ەدىڭىز؟ بۇعان قاتىستى اقپاراتتى برازيلييا ۇكىمەتىنە الدىن الا جەتكىزسەك قالاي بولار ەدى؟» – دەدى شينگلەر.

مىنا ۇزىن ەكسپوزيتسييالى سۋرەتتە اقش ورمان قىزمەتىنىڭ ۇشاعى كاليفورنيياداعى «سەكۆوييا» قورىعىنداعى يزابەللا كولىنىڭ ماڭىنا قونىپ، اينالانى سۋرەتكە تۇسىرىپ الماقشى.

مارشال مەن شينگلەر العاشقى مودەلدەرىن سيليكون جازىعىنداعى گاراجدا جاساپ شىعاردى. ولار و باستا اسا قىمبات ەمەس، اياقكيىم قورابىنىڭ كولەمىندەي عانا جەر سەرىگىن جاساۋدى جوسپارلاعان. كەيىن مارشال ماعان: «ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ۇلكەن جەرسەرىكتەر شوقجۇلدىزىن قۇرۋدى كوزدەدىك»، – دەدى. كومپانييا مۇنداي قۇرىلعىلاردى قولدانۋ ارقىلى جەر بەتىندەگى وزگەرىستەردى تولىعىمەن باقىلاي الادى.

2013 جىلى ولار جەر سەرىكتەرىنىڭ بىرىن جىبەرىپ، العاشقى سۋرەتتى الدى. الدىڭعى كارتوگرافييالىق سۋرەتتەرگە قاراعاندا بۇل تۇسىرىلىم عالامشار سىرتىنداعى تىرشىلىككە دەگەن اناعۇرلىم ديناميكالىق كوزقاراس قالىپتاستىردى. «بىزدى ەڭ قاتتى تاڭعالدىرعانى بۇل سۋرەتتەردىڭ ارقايسىسى جەر شارىنىڭ جىل سايىن وزگەرىپ جاتقانىن كورسەتۋىندە. ماسەلەن، القاپتاردىڭ پىشىندەرى وزگەرىپ، كەيبىر وزەندەر قۇرعاعان. اعاشتار وتالىپ، عيماراتتار كوپتەپ سالىنعان. وسىنىڭ بارلىعىن كورگەندە عالامشارعا دەگەن كوزقاراس تۇبەگەيلى وزگەرەتىنى انىق. ادامدار ول سۋرەتتەردەن ار ەلدە وتالىپ جاتقان ورمانداردى كورىپ قانا قويماي، زور ماعلۇمات تا الا الادى»، – دەدى مارشال.

قازىرگى تاڭدا Planet كومپانيياسى عارىشقا 200-دەن استام جەر سەرىگىن جىبەرسە، ولاردىڭ 150-گە جۋىعى Doves دەپ اتالادى. ولار كۇن سايىن جەردىڭ ار قىرتىسى مەن تاۋ-تاسىن سۋرەتكە تۇسىرۋدە. Planet كومپانيياسىنىڭ يسلاندييا مەن انتاركتيدا سەكىلدى شالعاي جەردە دە ستانسالارى بار. سوندىقتان ونىڭ دا كليەنتتەرى الۋان تۇرلى بولىپ كەلەدى. كومپانييا پەرۋدەگى ورمانداردىڭ وتالۋدىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا امازون تابيعاتتى قورعاۋ قاۋىمداستىعىمەن جۇمىس ىستەيدى. ول Amnesty International ۇيىمىن ميانمادا قاۋىپسىزدىك كۇشتەرىنىڭ روحيندجا تايپاسىنىڭ قىس­تاقتارىنا شابۋىلداعانىنان حابار بەرەتىن سۋرەتتەرمەن قامتاماسىز ەتتى. اقش اسكەرى سيريياداعى شايرات اۋە بازاسىن بومبالاعانعا دەيىن عارىشتان تۇسىرىلگەن ايماقتىڭ بەينەسى قاجەت بولدى. مۇنداي كەزدە اقپارات اگەنتتىكتەرى قاي ۇيىمعا حابارلاسۋ كەرەكتىگىن بىلەدى.

ولار – «تەگىن» كليەنتتەر. تولەيتىن كليەنت­تەرىنىڭ قاتارىندا Orbital Insight كومپانيياسى بار. ول – سيليكون جازىعىندا نەگىزى قالانعان، جەر سەرىكتەرى بەرگەن مالىمەتتى ينتەرپرەتاتسييالايتىن گەوكەڭىستىكتىك ساراپتامالىق فيرما. كومپانييا مۇنداي بەينەلەردىڭ كومەگىمەن وڭتۇستىك امەريكاداعى جول جانە عيمارات قۇرىلىسىن، افريكا مەن ازييا­داعى داندى داقىلدار ەگىستىكتەرىن باقىلاي الادى. مەكەمەنىڭ كونفەرەنتس-زالىندا وتىر­عان باس اتقارۋشى ديرەكتور دجەيمس كروۋ­فورد نوۋتبۋگىن اشىپ قاقپاقتارى قالقىپ جۇرگەن قىتايلىق مۇناي تسيستەرنالارىنىڭ اۋەدەن تۇسىرىلگەن سۋرەتتەرىن كورسەتتى. «قورلار، بانكتەر مەن مۇناي كومپانييالارى وز تسيستەرنالارىندا نە بارىن بىلەدى. الايدا وزگەلەردىكىندە نە بارىن بىلمەيدى. سوندىقتان جاسالعان كادرلار اراسىنداعى ۋاقىت ارالىق وتە ماڭىزدى»، – دەپ قۋلانا كۇلىمسىرەدى دجەيمس كروۋفورد.

«ەڭ ىرى بەسىنشى بارلاۋ اگەنتتىگى» اتاۋىنا يە بولعان ۇيىمنىڭ 850 مىڭنان استام ەرىكتى زەينەتكەرى بار. ولار قىزىل جيلەت كيىپ، جۇرەدى. بەيجىڭنىڭ «كوزى» سانالادى. ولار مەرەكە كەزىندە توپتاسىپ كولىك قوزعالىسىن باقىلايدى، كەلۋشىلەرگە اقپارات بەرەدى. ولار كوبىنە كوشەدەگى كۇدىكتى ادامداردى باقىلاۋمەن تانىمال.

ال Planet كومپانيياسىنىڭ ماركەتينگ توبى كۇندەرىن تۇسىرىلگەن سۋرەتتەرگە شۇقشييا قاراۋمەن وتكىزەدى. ىزدەگەندەرى – الدەبىر مۇددەلى تاراپتى انىقتاۋ. الدەبىر ساقتاندىرۋ كومپانيياسى الدەبىر ۇيلەرگە زييان كەلتىرگەن تاسقىن سۋ زاردابىن زەرتتەۋ­دى قالايدى. نورۆەگيياداعى بىر زەرتتەۋشى مۇزدىقتاردىڭ شىتىناپ جاتقانىن دالەلدەۋدى كوزدەيدى. ال كەزىپ جۇرگەن ديسسيدەنتتىك اسكەرگە تويتارىس بەرگىسى كەلەتىن ديكتاتوردى قايتپەكپىز؟

وسى تۇستا Planet كومپانيياسىنىڭ وزىندىك ەتيكالىق نۇسقاۋلارى ىسكە اسادى. ول ارام ويى بار كليەنتپەن بىرگە جۇمىس ىستەۋدەن باس تارتا الادى ارى كليەنتتەردىڭ ساتىپ العان سۋرەتتەردى سىناپ-مىنەۋىنە جول بەرمەيدى. باسقا دا ماڭىزدى شەكتەۋلەردىڭ بىرى – تەحنولوگييالىق باعىتتا. Planet كومپانيياسىنىڭ الەمدى باقىلاۋ تەحنولوگيياسىنىڭ ۇش مەتر اجىراتىلىمدىلىقتاعى تەحنيكالىق مۇمكىندىگى تارىداي بوپ كورىنەتىن جۇك كولىگىنىڭ بەينەسىن انىقتاۋعا جەتكىلىكتى. الايدا ادام سۇلباسىن كورسەتە المايدى. ال رەزوليۋتسييا مۇمكىندىگى 30 سانتيمەترلىك جوعارى ساپالى بەينەلەردى Digital Globe سپۋتنيكتىك قىزمەت ۇسىنۋشى كومپانيياسىنان الۋعا بولادى. بۇگىندە Planet كومپانيياسىنىڭ بىر وزى كۇندەلىكتى جەر شارىنىڭ بارلىق جەرىنىڭ بەينەسىن تۇسىرە الادى. «مۇنىڭ وڭايعا سوقپايتىنىن بىلە تۇرا، بىر كەزدەرى مۇمكىن ەمەستەي كورىنگەن نارسەگە قولجەتكىزدىك»، – دەدى مارشال.

قالاي بولعاندا دا، Planet توپ جارىپ شىقتى. ال باسقالارى كۇندەردىڭ كۇنى ونىڭ سوڭىنان ەرەدى. ولار دا Planet كومپانييا­سى كوزدەگەندەي يگى ماقساتتارعا قىزمەت ەتەر مە ەكەن؟! سۋرەت ساپاسىن جەتىلدىرىپ، ينۆازيۆتىلىگىن ارتتىرۋعا بولا ما؟ مارشال ونىڭ مۇمكىندىگىنە كۇمانمەن قارايدى. «ادامنىڭ تۇر-تۇلعاسىن 500 شاقىرىم قاشىقتىقتان انىقتاۋ ۇشىن كولەمى اۆتوبۋسقا پارا-پار كامەرا قاجەت»، – دەيدى ول. سونداي-اق ول سوعان ۇمتىلاتىن امەريكالىق كومپانييانىڭ تۇرلى كۇردەلى قۇقىقتىق كەدەرگىلەرگە تاپ بولاتىنىن اتاپ وتتى.

ارينە، زاڭ وزگەرەدى. بىزدىڭ تەحنولوگيياعا قاتىستى شەكتەۋلەرىمىز دە وزگەرىسكە ۇشىرايدى. وسىدان ەكى جىل بۇرىن عارىشتا ىسكە قوسىلعان جەر سەرىكتەرىنىڭ باسىم بولىگى اقش ۇكىمەتىنە تيەسىلى. ونىڭ شامامەن 170 جەر سەرىگى بار بولسا، ال Planet كومپانيياسى شىعارعان جەرسەرىكتەر سانى اقش-تان دا اسىپ تۇستى.

سان-فرانتسيسكونىڭ كۇزگى سالقىن كەشىندە Planet كومپانيياسىنا قايتىپ باردىم. كليەنتتەر ول جەرگە جەرسەرىك بەينەلەرىن قالاي پايدالاناتىنىن كورسەتىپ، ماقتانۋ ۇشىن بارادى.

مونيتورلار اينالاسىنا جارتىلاي شەڭبەر بولىپ جينالعان تەحنيكاعا قۇمار ادامداردىڭ اراسىمەن وتتىم. قايدا قاراسام دا عالامشار كوز الدىمدا تۇردى. برازيلييا شتاتى – پارانى دا، قىزىلمەن بەلگىلەنگەن امازوندىق توعايلاردى دا كوردىم. قىزىل جارىق ارقىلى اۆتوماتتى تۇردە جەر يەلەرىنە بەلگى بەرىلەدى: «ەسكەرتۋ! الدەبىرەۋ سىزدىڭ يەلىگىڭىزدەگى جەردە اعاشتاردى وتاپ جاتىر»، – دەگەندەي… سينگاپۋر ايلاعىندا جۇك تيەپ جاتقان جۇمىسشىلاردى كوردىم. سوعىستان زارداپ شەككەن الەپپودا جاڭا كۇرە جولداردىڭ سالىنىپ جاتقانىنا كۋا بولدىم. سىبىردەگى مۇناي ۇڭعىمالارىن دا كوردىم. الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 17 پايىز­عا ارتقان. بۇل – جوعارى ورلەگەن وندىرىستىڭ تاڭعالارلىق بەلگىسى.

Planet قوجايىندارى كەلۋشىلەرگە بىر اۋىز سوز ايتۋ ۇشىن كىدىردى. ەندي ۋايلد بىرىنشى بولىپ سوز باستادى: «جەر جۇزىن تۇگەلدەي قاداعالايتىن دارەجەگە جەتكەنىمىز – ۇلكەن جەتىستىك. بۇگىندە بۇل تەحنولوگييا يەلەرى ونى تابىس كوزىنە اينالدىرۋعا ماجبۇر». ال توم بارتون: «بىر جىلدان كەيىن «ماسساعان، بىز، شىنىمەن، دە الەمدى وزگەرتتىك» دەپ ايتا الاتىنداي جاعدايعا جەتەمىز دەپ ۇمىتتەنەمىن»، – دەدى.

 

بىر جاس كەلىنشەك ماعان وزىنىڭ نوۋتبۋگىندەگى سۋرەتتەردى كورسەتتى. اتى-جونى – ەنني نەلاي. ول Planet كومپانيياسىندا «كليەنتتەردىڭ ماسەلەلەرىن شەشۋدى جوبالاۋ» بولىمىن باسقارادى. نەلاي كليەنتتەرىنىڭ بىرى – تەحاستاعى ساقتاندىرۋ كومپانيياسى. كومپانييا كەي ۇيلەردى قايتا ساقتاندىرىپ جاتقان كەزدە بىراز قوجايىنداردىڭ وز يەلىگىندە باسسەين بارىن جاسىرىپ قالعانىنا سەنىمدى. وسىلايشا، ار ساقتاندىرۋ پوليسىنەن ۇتىلعان كومپانييا 40 پايىزدىق شىعىنعا باتادى. سويتىپ، ول Planet كومپانيياسىنان تەحاستىڭ پلەينو قالاسىنداعى ۇيلەردىڭ جەرسەرىكتەن تۇسىرىلگەن سۋرەتتەرىن سۇرادى.

1500 ۇيدىڭ اۋلاسىنا زەر سالعانىمىزدا 520 باسسەيننىڭ تىركەۋگە الىنباعاندىعىن اڭعاردىق. ونىڭ ۇلەسى ساقتاندىرۋ كومپانيياسى كليەنتتەرىنىڭ ايتقاندارىنان اناعۇرلىم جوعارى. «ادامداردىڭ وتىرىك ايتاتىنىن بىلەسىز عوي»، – دەدى ول.

ول وسى اقپاراتپەن نە ىستەيدى؟ پلەينونىڭ جىم-جىرت قىستاقتارىنا رەيد جاساي ما؟ وسىلايشا، ساقتاندىرۋ اقىسىن كوبەيتە مە؟ جاڭا دجاكۋززيلەر ورناتىپ جۇرگەن جۇمىسشىلاردىڭ سۋرەتتەرىن بەتتەرىنە باسا ما؟ بولاشاق وسىندا. شىندىق مەيىرىمدى وقىتۋشىدان دا ماڭىزدى. ول – وتاۋشىلارعا، ۇرىلارعا، بومبا تاستاۋشىلارعا جانە تىلسىز جاۋعا قارسى قارۋ، ت.ب. سونىمەن قاتار بىزدىڭ قاتەلىكتەرىمىزگە دە توسقاۋىل بولا الادى. تانسپارەنت داۋىرى ەسىك قاعىپ تۇر!

قوناقۇيگە قايتىپ بارا جاتقاندا يسلينگتونداعى قوس موتوتسيكلشى ەسىمە تۇستى. «ولار، شىنىمەن، زاڭعا قايشى ارەكەت ىستەدى مە ەكەن؟» – دەپ ويلادىم. ولار بەيتانىس ادامداردىڭ جىتى باقىلاۋىندا بولعاندارىن بىلەر مە ەكەن؟ دال قازىر مەن دە بىرەۋدىڭ نازارىندا شىعارمىن. كىم بىلسىن؟

اۆتورى: روبەرت درەيپەر


ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى مەن الەمدىك زەرتتەۋلەردىڭ قاينار كوزىنە قول جەتكىزگىڭىز كەلسە، shopnationalgeographic.kz ارقىلى ونلاين جازىلىڭىز.

       

پىكىر جازۋ