.

ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك قاقپاسى

ايىرتاۋ اۋدانىندا ورنالاسقان يمانتاۋ كولى – ەلىمىزدەگى ەڭ كورىكتى تابيعي ەسكەرتكىشتەر تىزىمىنە كىرەدى. مۇندا سيرەك كەزدەسەتىن ەم ارشاسى جايقالىپ تۇر. يمانتاۋدىڭ سۇلۋلىعى تەك وز ەلىمىزدىڭ ادامدارى عانا ەمەس، الىس-جاقىن شەتەلدىكتەردى دە باۋراپ العان.

جەر بەتىندەگى ەڭ ىلعالدى ايماق سانالاتىن امازونكا ويپاتى – جەر شارىنىڭ «وكپەسىنە» بالانسا، ال قازاق جەرىنىڭ «وكپەسى» دەپ سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى دەسەك، ارتىق ايتپاعان بولار ەدىك. ەكولوگتاردىڭ ايتۋىنشا، وبلىستاعى ورمان-توعايدىڭ كوپتىگى سونشالىق ونداعى اۋانىڭ تازالىعى وتا جاسالاتىن بولمەگە بەرىلەتىن اۋامەن پارا-پار. ودان بولەك بۇل وڭىردىڭ قىز كۇلكىلى بۇلاقتارى سىلدىراي اعىپ، قۇلان جونى كورىنبەيتىن كوكمايسا شالعىنى سامال جەلمەن تولقىندانا تەربەلىپ تۇرادى. سول سەبەپتى بولار سولتۇستىكتىڭ بۇزىلماعان اردا تابيعاتى مەن كوز جانارىڭدى سۋىرىپ اكەتەردەي اسەم كورىنىسى كەز كەلگەن جاندى وزىنە عاشىق ەتپەي قويمايدى. وڭىردىڭ ەلىمىزدەگى باسقا ايماعىمەن سالىستىر­عانداعى باستى ايىرماشىلىعى – قىسى جەلسىز، جازى جۇمساق بولاتىندىقتان ادامدارمەن بىرگە جان-جانۋارلارعا دا اسا قولايلى.

بىر عانا ايماقتا ىرىلى-ۇساقتى 2،5 مىڭعا جۋىق كولدىڭ بولۋى دا سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىس. كول سانى كوپ بولعاندىقتان وبلىس تۇرعىندارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى بالىق شارۋاشىلىعى جانە ومارتاشىلىقپەن اينالىسادى. ماسەلەن، سولتۇستىكقازاقستاندىق ومارتاشىلار بيىل بىر مىڭ توننا بال جيناۋ­­دى جوسپارلاپ وتىر. بۇل جونىندە وبلىس اكىمى قۇمار اقساقالوۆقا ومارتاشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى ولەگ گاۆريلوۆ ايتتى. «بيىل وبلىسقا جەتكىزىلگەن بالدوربالاردىڭ ارقاسىندا مىڭ توننا بال جيناي الاتىنداي شامامىز بار»، – دەدى ول.

بىر عانا ايىرتاۋ اۋدانىندا شەتەلدىك تۋريستەر جيى باراتىن ەكى كول بار، سونىڭ بىرى – يمانتاۋ، ەكىنشىسى – شالقار كولى. يمانتاۋ كولىنە كەلگەندەر كوپ جاعدايدا جاعاجايدا شاتىر تىگىپ الىپ، تابيعات اياسىندا دەمالعاندى قالايدى.

شالقار كولى – ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرىندەگى كولدەر ىشىندە جالعىز تۇزدى كول. ول فيتوپلانكتونى بالدىر مەن زووپلانكتونعا وتە باي بولعاندىقتان حيمييالىق قۇرامى قارا تەڭىزگە وتە ۇقساس. ال كول جاعالاۋىنداعى ساز بالشىقتىڭ ادامعا پوليرتريت، ارتريت، قىشىما مەن وستەوحوندروز سەكىلدى اۋرۋلاردان ساۋىعىپ كەتۋىنە سەپتىگى مول.

«كراسنىي بور» مكك قورىعى سولتۇستىك وڭىرلەردە مەكەندەيتىن جان-جانۋارلاردى قورعاۋ ماقساتىندا قۇرىلعان. بۇگىندە قورىق اۋماعىنداعى مارال سانى 1100-گە جەتىپ وتىر. بۇل – ۇلكەن ناتيجە. سەبەبى وتكەن عاسىردىڭ 90 – جىلدارى وندا 200 عانا مارال قالعان.

وڭىردەگى كيەلى جەرلەر تىزىمىنە ايىر­تاۋ اۋدانىنداعى بوتاي مادەنيەتى، ايعانىم قونىسى، قاراساي مەن اعىنتاي باتىرلاردىڭ ەسكەرتكىش كەشەنى ەنىپ وتىر. ال ەل ىشىندە «ابىلايحان قوناق ۇيى» دەپ اتالىپ كەتكەن كەشەندى مۇراجاي قازاق حاندارى بيلىك قۇرعان زامانداردىڭ جارقىن ۇلگىسى ىسپەتتى. تالاي تالانتتاردىڭ ورداسىنا اينالعان قاسيەتتى ولكە اقىن-جازۋشىلاردان دا كەندە ەمەس ماعجان جۇماباەۆ، سابيت مۇقانوۆ پەن عابيت مۇسىرەپوۆ وسى ولكەدە تۋعان.

شالقار كولى تەڭىز دەڭگەيىنەن 309،7 م بيىكتىكتە جاتىر. ۇزىندىعى 15 شاقىرىمنان اساتىن كولگە ىرىلى-ۇزاقتى 5 وزەن قۇيعانىمەن، نەگىزگى بولىگىن جەراستى سۋىنان الادى. قۇرامى اششى سۋدان تۇراتىن كولدىڭ تەرەڭدىگى – 4-5 مەتر ارالىعىندا.

ستاتيستيكاعا ۇڭىلەتىن بولساق، 2017 جىلى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا دەمالۋعا كەلگەن تۋريستەر 2016 جىلعا قاراعاندا 56 پايىزعا كوبەيگەن. ايماققا اسىرەسە رەسەي، قىتاي، قىرعىز­ستان، تۇركييا جانە گەرمانييا ەلىنەن تۋريستەر جيى كەلەدى. يمانتاۋ – شالقار – زەرەندىدە، جالپى العاندا، 37 دەمالىس بازاسى بار. بيىل سونداعى دەمالىس ورىندارىندا بولىپ قايتقان تۋريستەر سانى 300 مىڭعا جۋىقتاعان. ايماققا كەلەتىن تۋريستەر سانىنىڭ ەسەلەپ ارتۋىنا، ارينە، ەل ۇكىمەتىنىڭ اتقارىپ وتىر­عان شارۋاسى دا از ەمەس. شىنىن ايتايىق، شەتەلدىك تۋريستەردى ايتپاعاندا، قازاقستاندىقتاردىڭ وزى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا وسىنداي تاماشا جەرلەردىڭ بارىن بىلە بەرمەيدى. وسىنى ەسكەرگەن ەل ۇكىمەتى جۋىردا «استانا – كوكشەتاۋ – ۆولودار» باعىتىنا قاتىنايتىن ەلەكتروپويىز­­دى ىسكە قوسقان بولاتىن. وعان وتىرعان جولاۋ­­شى التى ساعات ىشىندە يمانتاۋ مەن شالقار كولىنىڭ جاعاجايىندا كۇنگە قىزدىرىنىپ تا ۇلگەرەدى. قازاقستان بيلىگى بۇل جەرلەرگە جەتۋدى جەڭىلدەتۋ ماقساتىندا اۋدانارالىق اۆتوجولداردى دا كەزەڭ-كەزەڭىمەن حالىقارالىق تالاپتارعا ساي ەتىپ وندەۋدى كوزدەپ وتىر. سەبەبى ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك ايماقتارىن «ترانسسىبىر»، «ورتا سىبىر» جانە «ترانس-قازاقستان»، «پەتروپاۆل»-«استانا»-«قاراعاندى» تەمىرجولى جانە حالىقارالىق اۆتوجول كەسىپ وتەدى.

وبلىس 97،99 مىڭ شارشى شاقىرىم اۋماقتى الىپ جاتىر. بۇل ەل تەرريتوريياسىنىڭ 3،6%-ىن قۇرايدى.

سولتۇستىك قازاقستان وڭىرى فلورا مەن جانۋارلار الەمىنە دە باي. وندا وسىمدىكتەردىڭ – 1500، جاندىكتىڭ – 5000، بالىقتىڭ – 20، باۋىرىمەن جورعالاۋ­شىلاردىڭ – 25، قۇستاردىڭ 200 تۇرىمەن قاتار مارال، ەلىك، ايۋ، قاسقىر، قابان، بورسىق، تۇلكى مەن قويان سەكىلدى جابايى اڭداردى كەزدەستىرۋگە بولادى.

ايىرتاۋ اۋدانى. جىل سايىن ەل قامباسىنا ورتا ەسەپپەن 18-20 ميلليون توننا استىق قۇيىلاتىن بولسا، سونىڭ 30 پايىزى سولتۇستىكقازاقستاندىق ديقانداردىڭ ۇلەسىندە. ولار جىل سايىن 4،5 ميلليون گەكتار جەرگە داندى جانە مايلى داقىلدار ەگەدى. بيىل جەرگىلىكتى ديحاندار ورتا ەسەپپەن ار گەكتاردان 18،0 تسەنتنەر استىق الۋدى جوسپارلاپ وتىر. ەڭ مول ونىمگە ايىرتاۋ اۋدانىنداعى «بابىق بۇرلىق» جشس-ى قول جەتكىزگەن. بيىل بۇل شارۋاشىلىق ورتا ەسەپپەن ار گەكتاردان 62 تسەنتنەر استىق العان.

سولتۇستىك قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق-گەوگرافييالىق جاعدايى سالىس­تىرمالى تۇردە قولايلى سانالادى. ايماقتىڭ وڭتۇستىگى مەن باتىسى ارقانىڭ اقسەلەۋلى ايماعىنا سۇعىنا ەنىپ جاتسا، سولتۇستىگى مەن شىعىسى رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ قورعان، تۇمەن، ومبى وبلىستارىمەن شەكارالاسادى.

وبلىستا ايىرتاۋ، اقجار، اققايىڭ، ەسىل، جامبىل، مامليۋت، ماعجان جۇماباەۆ، تايىنشا، تيميريازەۆ، ۋاليحانوۆ، شال اقىن، عابيت مۇسىرەپوۆ جانە قىزىلجار دەپ اتالاتىن 13 اۋدان بار.

قاراساي مەن اعىنتاي باتىرعا ارناپ سالىنعان بۇل مەموريالدى كەشەن ايىرتاۋ اۋدانى قاراساي اۋىلىنىڭ ماڭىنداعى قۇلشىنباي توبەسىنە تۇرعىزىلعان. ولار 1620-40 جىلدار ارالىعىندا جوڭعارلارعا قارسى شابۋىلدارعا بىرگە شىعىپ وتىرعان. قوس باتىر 1643 جىلى بولعان «وربۇلاق» شايقاسىنا دا قاتىسقان. كەشەن اسكەري دۋلىعا تۇرىندەگى قوس مۇنارادان تۇرادى.

ايعانىم قونىسى.

ايعانىم – ابىلاي حاننىڭ تۇڭعىش ۇلى ۋاليدىڭ كىشى ايەلى، ياعني ول اتاق-داڭقى الەمگە تاراعان، التى الاشتىڭ باسىن قوسىپ ەل ەتكەن، اقىل-پاراساتىنا تەڭ كەلەر جان جاراتىلماعان ۇلى ابىلايدىڭ كەلىنى. جاراتىلىسىنان ايرىقشا دارىنعا، ەرەكشە بىتىمگە يە بولعان، ارتىنا ولمەس-وشپەس مۇرا قالدىرعان، مىناۋ جارىق دۇنيەدەن قۇيرىقتى جۇلدىزداي جارق ەتىپ اعىپ وتكەن عۇلاما عالىم شوقاننىڭ اجەسى. ونىڭ اكەسى شىڭعىس سۇلتاننىڭ تۋعان اناسى. نەگىزىندە اۋەلى ەل اراسىندا وزىنىڭ ايرىقشا اقىلىمەن، كورىكتىلىگىمەن، بىلىمدىلىگىمەن، پاراساتتىلىعىمەن حانشا اتانعان. جالپاق جۇرتتىڭ قوشەمەتى مەن قۇرمەتىنە يە بولعان.

0
       

1 پىكىر جازىلعان

  • وسى ايتىلعان كورىكتى جەرلەردىڭ بارلىعى ايىرتاۋ اۋدانىندا ورنالاسقان. بۇل اۋدان بۇرىن كوكشەتاۋ وبلىسىنا قارايتىن. وكىنىشكە وراي سقو بەرىپ جىبەردى. بۇل ۇلكەن ساياسي قاتەلىك. سەبەبى وبلىس ورتالىعىنا قاتىناۋ تىم قيىن. بىرىنشىدەن الىس، ەكىنشىدەن جوندى جول جوق. ەكىنشىدەن بۇل تۋريزمدى دامىتۋعا كەدەرگىسىن كەلتىرۋدە. ويتكەنى ايىرتاۋ مەن يمانتاۋدىڭ ورماندى القاپتارى كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك پاركىنە قارايدى. سوندىقتان سولتۇستىك قازاقستان اكىمشىلىگى ەشتەڭە جاساي المايدى. مەنىڭشە وسى ماسەلەنى كوتەرسەڭىزدەر ماقالا قىزىق بولار ما ەدى….

    0

پىكىر جازۋ

كىرۋ
*
*



تىركەلۋ
*
*
*
جاڭا قۇپييا سوز