.

ايگىلى ادۋىندى، سامداعاي دا سۇيكىمدى دانىشپان پيكاسسو

پيكاسسونىڭ شابىتىنا بوي بەرمەگەن تاقىرىپ پەن دۇنيە كەم: كارتينا، مۇسىن، اكۆارەل بوياۋمەن سالىنعان سۋرەت، كەراميكالىق ھام ويما بۇيىمدار. «90 جاسىندا اۆتوپورترەتىن سالعان پيكاسسو وز ەڭبەكتەرىندە قۇپييا جوق ەكەنىن ايتقان»، – دەيدى سۋرەتشىنىڭ نەمەرەسى ديانا ۆيدمايەر-پيكاسسو.

ونىڭ دارىندىلىقتان پىرلىككە دەيىنگى ومىر جولى شەبەرلىك تەرەڭدىگى مەن سول شەبەرلىك ارتىنداعى تىلسىم اسەمدىكتى پاش ەتەدى.

«Christie» فيرماسىنىڭ نيۋ يورك قالاسىندا ۇيىمداستىرعان شاراسى. زاماناۋي كوركەمونەر اۋكتسيونى الدىنداعى تاڭعى مەزگىل بولاتىن. كەنەتتەن عاجاپ تۋىندى پايدا بولا كەتتى

روكفەلەر ورتالىعىنداعى اۋكتسيون ۇيىنىڭ كىرەبەرىسىنەن قازىر عانا وتكەن پابلو پيكاسسونىڭ جارقىن گەومەترييالىق پورترەت تۋىندىسى «Femme Accroupie (جاكلين)» ەكى قارا كيىمدى قىزمەتكەردىڭ قولىندا دالىزبەن تومەن كەتىپ بارادى.

مادريد قالاسىنداعى حانشايىم سوفييا مۋزەيىندە مەكتەپ وقۋشىلارى پيكاسسونىڭ «گەرنيكا» دەپ اتالاتىن ايگىلى تۋىندىسىن تاماشالاۋدا. جالپى، زورلىق-زومبىلىقتى تاقىرىپ ەتىپ العان سۋرەتتە 1937 ج. باسك قالاسىن بومبىلاۋدان كەيىنگى قىرعىن مەن ازاپ بەينەلەنگەن.

1954 جىلدىڭ قازان ايىندا فرانتسييانىڭ وڭتۇستىگىندە «دۇنيەگە كەلگەن» كەنەپ تۋىندىدا پيكاسسونىڭ كوڭىلدەسى بولعان جانە كەيىننەن جۇبايىنا اينالعان 27 جاستاعى جاكلين روك بەينەلەنگەن. سول ۋاقىتتا 72 جاستاعى سۋرەتشى «Femme Accroupie» دەپ اتالعان وسى تۋىندىسىن بىر كۇندە سالىپ بىتكەن. پورترەتتەن بوياۋدىڭ قىلقالاممەن ۇرىلىپ جاعىلعانىن، قالىڭ پيگمەنتتى، اساۋ پىشىندەردى، سيممەتريياسىز كوزدەر مەن كەرى اينالدىرا سالىنعان مۇرىندى بايقايسىز. التىن ساۋلەلەر جاكليننىڭ دەنەسىن وراپ العان.

سول كەشتە اۋكتسيونشى ادرين مەيەر ساتىلىمدى 12 ميلليون اقش دوللارىنان باستادى، ارتىنشا باعا قارقىنمەن كوتەرىلىپ، تەلەفون ارقىلى شىققان انونيمدى كليەنتتەرى اتىنان بايگەگە تۇسكەن ەكى «كريستيز» وكىلى ساۋدانى قىزدىرا تۇستى. دەنەسىن تىك ۇستاپ، باسىن العا شىعارىپ، جەمتىگىنە قادالعان ياگۋارداي اڭدىپ تۇرعان مەيەر بىرەۋى جەڭىلگەنگە دەيىن وسى جۇپقا كەزەك قاراۋمەن الەك. اقىرى ول بالعاسىن تارس ۇردى. ەندى ول جەڭىس باعاسىن جارييالايدى: 32،5 ميلليون اقش دوللارى.

قانشا قايران قالساڭىز دا، بۇل تاڭدانارلىق نارسە ەمەس. دۇنيەدەن وزعانىنا شامامەن جارتى عاسىر وتسە دە پيكاسسو ادامداردى ارباۋىن، شاتاستىرۋىن، ەلىكتىرۋىن جانە ارانداتۋىن جالعاستىرۋدا. سۋرەتشى بولىپ قالىپتاسقان ەرتە كەزەڭنەن بەرى پيكاسسو ادام جۇزىن بولشەكتەي سالىپ جانە شىندىقتى قابىلداۋىمىزدى «قيسايتا» وتىرىپ، الەم تۋرالى ەڭ باستاپقى تۇسىنىگىمىزدى بارىنشا وزگەرتتى. ول الاسۇرا تەر توككەن، ستيلىن دە تەز تەمپپەن تۇرلەندىرگەن: كوك جانە القىزىل تۇستەر، افريكا كەزەڭدەرى، كۋبيزم، سيۋررەاليزم. ونىڭ قولىنان مىڭداعان مۇسىن، كەسكىن، ويما مىس پليتكالار، كەراميكالىق بۇيىمدار مەن سۋرەتتەر شىققان. البەرت ەينشتەين عارىشتاعى گراۆيتاتسييالىق دىرىلدەردى بولجاعانىنداي، پيكاسسو دا وزىمىز تىرشىلىك ەتەتىن دۇنيەنىڭ تولقىندارىن بىزدەن بۇرىن كورە بىلگەن.

پيكاسسونىڭ ونەرى جەكە ومىرى مەن قارىم-قاتىناستارىمەن ەتەنە. وعان بالالارى مەن جۇبايلارى، سونداي-اق سۇيىكتىلەرى شابىت بەرگەن. نيۋ يورك قالاسىنداعى «Christie» اۋكتسيون ۇيىنىڭ قىزمەتكەرلەرى Femme Accroupie (Jacqueline) تۋىندىسىن گالەرەياعا الىپ بارادى.

جەنەۆا قالاسىنداعى ۇيىنىڭ تورگى بولمەسىندە سارعىلت-جاسىل ديۆاندا وتىرعان پيكاسسونىڭ ۇلى كلود اكەسىنەن قالعان ەڭبەكتىڭ ىقپالى تۋرالى وي قوزعايدى. «ول بىز بوي ۇيرەتكەن بارلىق نارسەنىڭ تاس-تالقانىن شىعاردى، – دەيدى ول، – بارىنە جاڭا كوزقاراس قالىپتاستىردى».

ادام بالاسى سابيدەن دانىشپانعا قالاي اينالادى؟ بىر عانا جان قالايشا بارىمىزدىڭ ويلاۋ جۇيەمىزدى قايتا پىشىندەي الادى؟  پيكاسسو ۇقىپسىزدىڭ بىرى بولاتىن. ول تسيركتەگى ومىردى جانە بۇقالار توبەلەسىندەگى ولىمدى ۇناتاتىن. ول بىر ۋاقىتتا ارى ابىر-سابىر، ارى سالماقتى، ارى سۇيكىمدى، ارى قىرشاڭقى بولا الاتىن. بىراق زەرەكتىگىمەن كوزگە تۇسكەن، بالا كەزىنەن مۋشكەتەر مەن موتادورلاردىڭ سۋرەتىن سالۋمەن وتكىزگەن ومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىنا دەيىن پيكاسسو كوركەمونەر قۇدىرەتىنە جاراتىلعان ادامداي كورىنەتىن، ونىڭ دانىشپاندىققا بەت العان ومىر جولى كەنەپكە سىڭگەن بوياۋداي قانىق بولاتىن. بۇكىل قاجەتتى نارسەلەر دە بولدى بۇل كىسىدە: شىعارماشىلىق قۇشتارلىعىن قايراعان وتباسى، زيياتكەرلىك قىزىققۇمارلىق پەن دانالىق دانەگى، وعان شابىت بەرگەن بىر توپ جورا-جولداستارى مەن گۇل جايناعان ساتتى زامانى. سول داۋىردە عىلىمداعى، ادەبيەتتەگى جانە مۋزىكا الەمىندەگى جاڭالىقتار ونىڭ ەڭبەگىن قۋاتتاندىرىپ، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ دامۋى اتاق-داڭقىن اسقاقتاتتى. پيكاسسو 91 جىل عۇمىر كەشتى. ونىڭ ومىرى تاماشا ارى ۇزاق بولدى.

پابلو پيكاسسو 1881 جىلى 25 قازاندا يسپانييانىڭ مالاگا قالاسىندا دۇنيەگە كەلدى. سابي كەزىندە لەتارگييامەن اۋىرعان پيكاسسونىڭ بولاشاعى كۇمان تۋدىراتىن. وزىنىڭ ايتۋىنشا، كوكەسى سالۆادوردىڭ شىلىمىنان شىققان تۇتىن وعان شابىت بەرىپتى-مىس. سۋرەتشىنىڭ بالالىق شاعى جارقىن ساتتەرى وتكەن، بۇگىندە كۇن شۋاعىن شاشقان جەرورتا تەڭىزى ماڭىنداعى ومىرشەڭ قالامەن بايلانىستى. سانتياگو شىركەۋىندەگى حوردىڭ ورىنداۋىندا Manof La Mancha ميۋزيكلىنىڭ «ورىندالمايتىن ارمان» انى شىرقالۋدا. بالا پيكاسسو وسى شىركەۋدە قاسيەتتى سۋمەن شوقىندىرىلعان. Plazadela Merced الاڭىنداعى كافەلەردە تۋريست قاپتاپ جۇر. كوڭىلدەرى قالاسا، ولار 12 ەۋروعا پيكاسسو گامبۋرگەرىنە تاپسىرىس بەرە الادى. وسى الاڭدا بالا پيكاسسو ۇيىنىڭ سىرتىنداعى شاڭعا العاشقى سۋرەتتەرىن سالعان. كوگەرشىندەر تاستارعا كەپ قونادى; البوران تەڭىزىنىڭ تولقىندارى جاعاعا ۇرادى; جاس پيكاسسوعا شىلىم شەگۋ مەن فلامەنكو بيىن ۇيرەتكەندەرگە ۇقسايتىن سىعاندار مالاگانىڭ كوشەلەرىن بويلاي كەتىپ بارادى.

مالاگا قالاسىنداعى Plaza de Toros de la Malagueta الاڭى. پيكاسسونىڭ كورريداعا دەگەن قۇمارلىعى بالا كەزىنەن باستاۋ الادى. پيكادور مەن بۇقا، جارتىلاي ادام، جارتىلاي بۇقا – مينوتاۆر وبرازى ونىڭ تۋىندىلارىنا جيى ارقاۋ بولعان.

مالاگاداعى پيكاسسو مۋزەيىنىڭ اۋلاسىندا قىزىل ستاقاننان شايىن سوراپتاي ىشە وتىرىپ، سۋرەتشىنىڭ نەمەرەسى بەرنارد رۋيس-پيكاسسو ەرتەرەك ۋاقىتتا زاماننىڭ  اتاسىنىڭ ونەرىنە قانداي ىقپال كەلتىرگەنىن اڭگىمەلەيدى. «مۇنداعى ار جەر تاريح پەن سەزىمگە تولى»، – دەيدى ول. پيكاسسو تۇرعان جەر – وركەنيەتتەر قاقتىعىسىنىڭ وشاعى بولىپ تابىلادى. فينيكييا، ريم، ەۆرەي، ماۆريتانييا، حريستياندار مەن يسپاندىقتار ىزى انىق بايقالادى. اۋا جۇپار يىسكە تولدى. وسى ماڭداعى اپەلسين اعاشىن كورسەتىپ، پيكاسسو وسى جەمىستەردىڭ تۇسىنەن، يسپانييانىڭ پاليساندر اعاشتارىندا بۇرشىك جارعان كۇلگىن گۇلدەرگە، مۋزەيدەن بىرنەشە قادام ورنالاسقان گيبرالفارو توبەسىندەگى مالاگانىڭ حى عاسىردان قالعان «الكازابا» قورعانىنىڭ سارعىلت جانە اق تاستارىنا قاراپ شابىت العانىن ايتادى.

«وسى بارلىق سەزىمدى، بەينەنى، يىس پەن تۇستى ويىندا ساقتاعان. ولار ونىڭ ميىنىڭ «قۇنارلىلىعىن» ارتتىرعان»، – دەيدى بەرنارد. ول اتاسىنىڭ وسيەتىن ورىنداپ، وسى مۋزەيدى 2003 جىلى اناسى كريستينا رۋيس-پيكاسسومەن بىرگە اشقان.

دانىشپان ادامنىڭ تۇلعاسىن ارقاشاندا دانالىقتىڭ دانىن تاربيە-بىلىممەن سۋسىنداتاتىن اتا-اناسى مەن ۇستازدارى قالىپتاس­تىرادى. پيكاسسونىڭ اناسى مارييا پيكاسسو لوپەس قۇدايدان ۇل سۇراپ جالبارىناتىن، سوندىقتان تۇڭعىشىن توبەسىنە كوتەرەتىن. «اناسى ونى قاتتى ەركەلەتەتىن»، – دەيدى كلود پيكاسسو. كلود – اكەسىنىڭ شىعارماشىلىق تۋىندىلارىنىڭ زاڭدى اكىمشىسى. بالا كەزىنەن پابلو ونەر تىلىمەن سويلەسەتىن، ول تىلى شىقپاي جاتىپ سۋرەت سالا باستادى. ونىڭ العاشقى سوزى piz بولدى، بۇل lápiz – قارىنداش دەگەن سوزدىڭ قىسقاشا تۇرى ەدى. موتسارت سيياقتى پيكاسسونىڭ دا اكەسى حوسە رۋيس بلاسكو وسى سالانىڭ مامانى ەدى، ول ۇلىنىڭ العاشقى ۇستازى بولدى. «ول اكەسىنىڭ بۇرىن-سوڭدى تالىم بەرگەن ۇزدىك شاكىرتى ەدى، – دەيدى كلود، – پيكاسسونىڭ دارىندىلىعى اكەسىنەن اسىپ تۇسە باستاعاندا ول الى بالا بولاتىن. اكەسىنىڭ، بالكىم، ۇلىنىڭ تالانتىنا جاي عانا تامسانىپ قويماي، ابدىراپ قالعان كەزدەرى جوق ەمەس».

وتباسى مۇشەلەرى دانىشپان مۇراسىن جاقسى ساقتاپ قالدى. وليۆەر ۆيدمايەر-پيكاسسو اتاسىن ەشقاشان كورمەگەن، بىراق ول وزىنىڭ ايتۋىنشا، وسەك-اياڭ، اڭىز بەن اقيقات اراسىن دۇرىس اجىراتۋ ۇشىن سۋرەتشى تۋرالى ەكى كىتاپ جازعان. ماماندىعى بويىنشا زاڭگەر وليۆەر اتاسى ەسىمىمەن اتاۋلى اۆتوكولىك شىعارۋ ۇشىن فرانتسۋزدىڭ Citroën اۆتووندىرۋشىسىمەن كەلىسىمگە وتىرادى. «سىز پيكاسسومەن بىرگە، پيكاسسو سالعان دۇنيەلەرمەن، نە پيكاسسوسىز ومىر سۇرەسىز»، – دەيدى ول.

قورقىنىش پەن ۇرەيدىڭ مۇنداي قوسپاسى دارىندىلارعا جات نارسە ەمەس. لاتىن تىلىندەگى prodigium (دارىندى) سوزىنىڭ قوسىمشا ماعىناسى كۇتپەگەن ارى «قوشەمەتتەنبەيتىن جانە بالكىم، قاۋىپتى» دەگەندى بىلدىرەدى»، – دەيدى وسى سالادا كوپتەن زەرتتەۋمەن اينالىساتىن دەۆيد حەنري فەلدمان. دارىندىلار كامەلەتكە تولعانعا دەيىن-اق ەرەسەك ادام ىستەي الاتىن نارسەلەردى جوعارى دەڭگەيدە اتقارا الادى: قاتارلاستارى الى جىپپەن سەكىرۋدى ۇيرەنىپ جۇرگەندە ولار ليۋدۆيگ ۆان بەتحوۆەننىڭ سوناتالارىن ورىندايدى نەمەسە كۇردەلى ماتەماتيكالىق ەسەپتەردى شەشەدى. «بۇل بىزدىڭ دۇنيە تۋرالى پىكىرىمىزگە وي سالۋى تيىس»، – دەيدى فەلدمان.

مۇنداي ەرتە شەبەرلىك قايدان پايدا بولادى؟ دارىندىلار سيرەك كەزدەسەتىندىكتەن ولاردى زەرتتەۋ دە قيىنعا سوعادى. مۇنداي تۇلعالاردىڭ سىناماسىنان ادا بولسا دا بوستون كولەدجى ونەر جانە سانا زەرتحاناسىنىڭ ديرەكتورى ەلەن ۆيننەر وزى زەرتتەگەندەرى اراسىنان بىرنەشە ورتاق سيپاتتى انىقتادى. ەرتە جەتىلگەن سۋرەتشىلەردىڭ ۆيزۋالدى ەستە ساقتاۋ قابىلەتتەرى جوعارى، ولار بولماشى ۇساق نارسەلەرگە جىتى نازار اۋدارادى، شىنايىلىققا جاقىن سۋرەت سالا الادى جانە قاتارلاستارىنان الدەقايدا ەرتە سۋرەتتەرىندە ۇشىنشى ولشەمدى كورسەتە الادى. ۆيننەر مۇنداي بالالاردىڭ بو­­يىندا «شىڭدالۋ قۇشتارلىعىن» تۋدىراتىن تۋما تالانت بولادى دەپ ەسەپتەيدى. بۇل – ار مۇمكىندىكتى پايدالانىپ سىزىپ-بوياۋعا دەگەن ماجبۇرلەۋشى-قۇشتارلىق سەزىمى.

مۇنداي سيپاتتاردىڭ بارلىعى پيكاسسونىڭ بويىنان تابىلعان جانە ول ومىرىنىڭ ەرتە كەزەڭىندە وسى قابىلەتىمەن ماقتانعان. 1946 جىلى بالالاردىڭ كوركەمونەر شىعارمالارىنىڭ كورمەسىنە بارعاننان كەيىن ايتقان مىناداي اتاقتى سوزى بار: «مەن مۇنداي شاراعا ەشقاشان قاتىسا الماس ەدىم، ويتكەنى 12 جاسىمدا مەن رافاەل سيياقتى سۋرەت سالا باستادىم». وتباسى مۇشەلەرى پيكاسسونىڭ بالا كەزىندە بىر وتىرعاندا ساعاتتار بويى سۋرەت سالۋعا بەرىلىپ كەتەتىنىن ەسكە الادى. كەيدە ول «تاپسىرىس» الاتىن، ماسەلەن، جيەنى مارييا ەسەكتىڭ سۋرەتىن ۇناتاتىن. وسىلاي ول ابدەن قالجىراعانشا جالعاستىرا بەرەتىن. ونىڭ العاشقى ساقتالعان تۋىندىلارى 1890 جىلى سالىنعان دەپ ايتىلادى. ول ۋاقىتتا پابلونىڭ جاسى توعىزعا قاراعان جانە سول تۋىندىلاردىڭ قاتارىندا اتقا مىنگەن ماتادور بەينەلەنگەن «Le Picador» مايلى بوياۋمەن سالعان كوركەمسۋرەتى بار.

از جىل ىشىندە پيكاسسو وتباسى مەن دوستارىنىڭ پورترەتتەرىن شەبەر سالا باستادى. 16 جاسقا كەلگەندە ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا مادريد قالاسىنداعى سان-فەرناندو بەينەلەۋ ونەرىنىڭ كورولدىك اكادەميياسىنا قابىلدانادى. ول پرادو مۋزەيىندە وزى تانتى بولعان يسپان شەبەرلەرىنىڭ، سونىڭ ىشىندە ديەگو ۆەلاسكەس مەن ەل-گرەكونىڭ ەڭبەكتەرىن زەرتتەيدى. «ونىڭ بار ويى سۋرەت ونەرى بولاتىن، – دەيدى كلود. – سۋرەت دەگەندە ىشەر اسىن جەرگە قوياتىن. ول باسىنان باقايشاعىنا دەيىن سۋرەتشى ەدى».

العاش پاريجگە كەلگەن كەزىندە سۋرەتشى پيكاسسونىڭ قالتاسىندا سوقىر تيىن دا جوق-تۇعىن. الايدا ول دۇنيەدەن ميلليونەر بولىپ وزدى. كوز جۇمعان سوڭ 45 جىل وتكەندە پيكاسسونىڭ تۋىندىلارى جاھاندىق برەندكە اينالدى. قىتايلىق كينوماگنات ۆاڭ جوڭچۋن مىنا فرانسۋا جيلو پورترەتىن 2015 جىلى 29،9 ميلليون اقش دوللارىنا ساتىپ الدى.

كوپ جاعدايدا ادامنىڭ دارىنى تاربيەمەن كەلەتىن دۇنيە ەمەس، دانىشپاندىق الدەبىر داعدىنى مىنسىز مەڭگەرۋگە تاۋەلدىلىك ەمەس. دانىشپاننىڭ بويىندا وزگەرىس ەنگىزە الاتىن كۇش، وجەتتىك جانە شىعارماشىلىق الەمىنە توڭكەرىس اكەلەتىندەي تۇلعالىق قاسيەتتەرى بولۋى كەرەك. پول سەزانن، جورج سەرا جانە باسقا دا پوست-يمپرەسسيونيزم وكىلدەرىنىڭ جىلتىر بوياۋىنان ارىلىپ شىعىپ، قىلقالامدارىن ناقتى بىر پىشىندەرمەن جانە ەموتسييالىق ينتەنسيۆتىلىكپەن ۇشتاعان ۋاقىتتا پيكاسسو بالا بولاتىن.

وز كەزەگى كەلگەندە پيكاسسو ارپالىسقان بۇقانىڭ كۇشىن ەسەلەي تۇستى. 1907 جىلى سالعان «Les Demoiselles d’Avignon» سۋرەتىندە داستۇرلى كومپوزيتسييا، كوزقاراس پەن ەستەتيكالىق تارتىمدىلىقتان اسىپ تۇستى. باردەلدەگى جالاڭاش ايەلدەر بەينەلەنگەن شىعارمادا كە­­يىپكەرلەردىڭ بەت-جۇزدەرى شيمايلانىپ، تاندەرى قيسىق-قيسىق سالىنعان. بۇل پيكاسسونىڭ ەڭ جاقىن دەگەن دوستارىنىڭ دا تاڭدانىسىن تۋدىردى. بىراق بۇل تۋىندى ونەردىڭ راديكالدى دامۋ باعىتىنداعى، كۋبيزمدەگى بەلگىتاسقا اينالىپ، حح عاسىردىڭ ەڭ ماڭىز­­دى كارتينالار تىزىمىنىڭ باسىنان ورىن الدى. كلودتىڭ ايتۋىنشا، سول ساتتە بار ادامنىڭ ونەر تۋرالى تۇسىنىگىن استاڭ-كەستەڭ بولعان.ونىڭ ونەرى ەشقاشان ادام كوڭىلىن قۋانتۋدى كوزدەمەگەن. ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، اقى الۋدان قاشاتىن، ونىڭ ورنىنا وزى قالاعان نارسەلەردى سالىپ، ادامداردىڭ قىزىعۋشىلىق تانىتۋىن كۇتكەن. ەندەشە، نازارىمىزدى اۋداراتىن نە نارسە؟ بۇل جەردە عىلىم قىزىقتى وي ۇسىنادى. جاڭادان پايدا بولعان نەيروەستەتيكا سالاسىندا زەرتتەۋشىلەر ادامداردىڭ كوركەمونەرگە – «كلود مونەنىڭ «تۇڭعيىقتارىنان» مارك روتكونىڭ «تىكبۇرىشتارىنا» دەيىنگى» دەگەن قىزىعۋشىلىعىن جاقسىراق تۇسىنۋ ۇشىن مي توموگرافيياسىن پايدالانۋدا. زەرتتەۋلەردىڭ بىرىندە فرانكفۋرت قالاسىنداعى ماكس پلانك اتىنداعى ەمپيريكالىق ەستەتيكا ينستيتۋتىنىڭ نەيروعالىمى ەدۆارد ۆەسسەل ادامدارعا جۇزدەن استام كوركەمونەر تۋىندىسىن كورسەتە وتىرىپ، ميدى سكانەرلىك تۇسىرىلىمنەن وتكىزدى. بۇل كەزدە ولار تۋىندىلاردى بىردەن تورتكە دەيىنگى شكالا بويىنشا باعالاپ وتىردى. بۇل جەردە «تورت» ەڭ جوعارى باعا رەتىندە ەڭ كوپ ەموتسييا تۋدىراتىن تۋىندىعا بەرىلدى. تۋىندىلار ىشىندە ەڭ اسەرلىسى عانا، تىپتى ەستەن تاندىرىپ، جاندى باۋرايتىندارى ميدىڭ «پاسسيۆتى جۇمىس رەجيمى جەلىسىن» ىسكە قوسقان. بۇل تەرەڭىرەك ەنىپ، بىزدىڭ ويىمىز بەن سەزىمىمىزدى تالداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

عالىمدار ونەردىڭ ميعا اسەرىن انىقتاپ جاتىر. حيۋستون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى حوسە كونترەراس-ۆيدال مي تولقىندارىن جازىپ الۋ ۇشىن ساۋلەلى دياگنوستيكا ادىسىن پايدالانۋدى. نەيروعىلىم بىر كۇنى شىعارماشىلىقتىڭ بيولوگييالىق قۇپيياسىن اشۋى مۇمكىن.

«سىرتقى كوزقاراس پەن ىشكى پايىمداۋدىڭ وسىنشالىق تەڭگەرىمى – ەرەكشە جاعداي، – دەيدى ۆەسسەل، – بۇل – ميدىڭ ەرەكشە احۋالى».

ميدى زەرتتەيتىن عىلىم مۇنى راستاعانعا دەيىن پيكاسسو وسى ديناميكانى تۇسىنىپ ۇلگەرگەنگە ۇقسايدى. بىردە ول: «كارتينا وعان قاراعان ادام ارقىلى عانا تىرىلەدى»، – دەپ ايتقان.

«ۇلىلىققا اپاراتىن جولدا ەشقاشان جالعىز جۇرە المايسىز. پيكاسسو شىعارماشىلىق الەمىندەگى رۋحاني تالىمگەرلەرىن بارسەلوناداعى Quatre Gats كافەسىنەن كەزىكتىرەدى. وسىندا تاجىريبەلەرى كوبىرەك يسپان قىلقالام شەبەرلەرىمەن دوستاسادى. ولاردىڭ ارقايسىسى پيكاسسونىڭ زىمىرانداي كوتەرىلگەن ەرتە كەزەڭدەرىندە شابىتىنا شابىت قوسىپ، قاناتتاندىرعان» – دەپ جازادى پيكاسسونىڭ بيوگرافى جانە دوسى دجون ريچاردسون. پيكاسسو پاريجگە 22 جاسىندا كوشىپ بارىپ، جازۋشىلار گييوم اپوللينەر مەن گەرترۋدا ستاين، سۋرەتشىلەر-انري ماتيسس، اندرە ديرەن جانە كەيىننەن پيكاسسونىڭ كۋبيزم بويىنشا سەرىكتەسىنە اينالعان جورج براك تارىزدى وجەت ويلى تۇلعالارمەن تانىسادى. «پيكاسسونىڭ بانداسى» دەپ اتالعان توپ پابلونىڭ شىعارماشىلىعى مەن باسەكەلەس­تىككە ۇمتىلىسىن قايراي تۇسكەن. دەسەك تە، پيكاسسونىڭ وزىندىك مىنەز-قۇلقى مەن تۇلعاسى ەرەكشەلەنىپ تۇراتىن. ونىڭ وز ىسىنە قۇلاي بەرىلۋى مەن ونەرگە دەگەن اش تابەتى، شەبەرلىگىن ۇشتاۋداعى تالپىنىسى ەش توقتاۋدى بىلمەيتىن. «شاماسى، ونى ۇدايى بەلسەندى بولۋعا ماجبۇرلەگەن الدەقانداي نەيرولوگييالىق نارسە بولسا كەرەك»، – دەيدى ونەرتانۋشى جانە پيكاسسو مەن ماري-تەرەزا ۆالتەردىڭ نەمەرەسى ديانا ۆيدمايەر پيكاسسو. ماري-تەرەزا پيكاسسونىڭ ەڭ جارقىن مۋزالارىنىڭ بىرى بولعان جانە سۋرەتشى ونىمەن قارىم-قاتىناسىن قۇپييا ۇستاعان.

پيكاسسونىڭ تانىمال­دىعى مەن ينتەرنەت قىتايدىڭ شىڭجاڭ ولكەسىندەگى دافەن اۋىلىندا تاپسىرىس بويىنشا كوشىرمە سۋرەت بيزنەسىنىڭ اشىلۋىنا تۇرتكى بولدى. سۋرەتشى يوليڭ ليۋ كۇن سايىن پيكاسسونىڭ بىرنەشە جالعان سۋرەتىن سالادى. سۋرەتشىنىڭ ەڭبەكتەرىنە قاتىستى قۇقىقتاردى باسقاراتىن پاريجدەگى پيكاسسو اكىمشىلىگى فرانتسييانىڭ زيياتكەرلىك مەنشىك تۋرالى زاڭى بويىنشا وسىنداي كوشىرمەلەردى سالۋ مەن ساتۋ زاڭسىز ەكەنىن ايتادى.

پيكاسسو ار نارسەدەن شابىت الاتىن: تەڭىز تاسىنا ويىپ ۇكى نە ەشكى سۋرەتىن سالاتىن. ۇلىنىڭ ەكى ويىنشىق ماشينەسىنەن بابۋيننىڭ بەتىن مۇسىندەگەن، ۆەلوسيپەدتىڭ وتىر­عىشى مەن ۇيىندى اراسىنان تابىلعان توت باسقان رۋلدەن اتاقتى تۋىندىسى «بۇقانىڭ باسىن» جاساپ شىعارعان. پيكاسسونىڭ جۇمىسى ەش تولاستاعان ەمەس: كارتينالار، مۇسىندەر، كەراميكالىق بۇيىمدار، تىپتى زەرگەرلىك بۇيىمدار. «ونىڭ وزىن دە جاڭارتىپ وتىراتىن قابىلەتى بولاتىن، – دەيدى ديانا، – بەلسەندىلىگى سونشالىق، ەرىكسىز تاڭداي قاعاسىز». ول وزىنىڭ ىشكى شىعارماشىلىق تولقىنى قايدان كەلەتىنىن بىلمەيتىندىگىن ايتقان، بىراق  باسىندا كەزگەن، بولەك-بولەك دۇنيە قولىمەن، قىلقالامىمەن بىرتۇتاس الەمگە اينالىپ وتىرعان.

تالانت، تاربيە، مۇمكىندىك جانە تۇلعالىق – پيكاسسونىڭ بويىنان تابىلعان قاسيەتتەر. جولى بولعىشتىعى – بىر توبە. ونىڭ جەتىلگەن كەزى فوتوگرافييا سالاسىنىڭ كارتينالارداعى داستۇرلى رەاليزمگە اۋدارىلاتىن نازاردى كەرى توڭكەرگەن زامانعا تۇسپا-تۇس كەلدى. «ونەر الەمى ەرەجەلەردىڭ بۇزىلۋى مەن توڭكەرىستەرگە دايىن ەدى، – دەيدى نيۋ يورك قالاسىندا تۇراتىن بەينەلەۋ ونەرىنىڭ سوتسيولوگى اندراس سزانتو، – جابدىعى جاڭارعان بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مۇنى تويلاۋعا دايىن-تۇعىن». پيكاسسو يميدج قالىپتاستىرۋدا اسقان شەبەر ەدى. «ول وز تالانتىن جاقسى بىلدى، – دەيدى ديانانىڭ اعاسى جانە پيكاسسونىڭ نەمەرەسى وليۆەر ۆيدمايەر-پيكاسسو،  بولاشاقتا ماڭىزدى تۇلعاعا اينالاتىنىن بىلدى».

كەيىننەن سۋرەتشى تەگىنەن اكەسىنىڭ ەسىمى رۋيس­­تى الىپ تاستاپ، اناسىنىڭ اتاۋى كوبىرەك ەستە قالارلىق پيكاسسونى قالدىرادى. تۋىندىلارى تارتىپپەن ساقتالۋى ۇشىن شىعارمالارىنا داتا جازا باستايدى. كارتيناسىنىڭ الدىندا ماڭعازدانا تۇرعانىن، سەزىم تۇڭعيىعىنا سۇڭگىگەن ساتتەرىن جانە جاعالاۋ­­دا بالالارىمەن ويناپ جۇرگەنىن ەستەلىك ەتىپ قالدىرۋ ۇشىن فوتوگرافتاردى شاقىرعان. 1939 جىلعا قاراي پيكاسسو Time جۋرنالىنىڭ مۇقاباسىنان كورىندى. رەداكتسييا وعان «ونەر اكروباتى» دەگەن ات بەردى. «ول وزىنىڭ ومىر تاريحىن مادەنيەتىمىزدەگى وسى الىپ يىرىمدەردىڭ ۇستىنە جاتقىزا بىلدى، – دەيدى سزانتو، –  بۇل جاعىنان شەبەر بولىپ شىقتى».

پيكاسسونىڭ زور تالانتى ول دۇنيەگە كەلىپ، بالالىق بال داۋرەن شاعى وتكەن مالاگادا پايدا بولعان. مىنا گراففيتيدە پيكاسسونىڭ تۇڭعىش ۇلى پاولونىڭ ارلەكين بولىپ كيىنگەنى بەينەلەنگەن 1924 جىلعى كارتينانىڭ كوشىرمەسى سالىنعان.

دانىشپاننىڭ مۇراسى – شارىقتاۋ مەن قوشەمەتكە تولى، ەلىكتىرەتىن، بىراق جەكە ومىردىڭ اۋىر سىناقتارىنا بايلانعان ومىر. پيكاسسو تۋىندىلارىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرگەن ونىڭ جۇمىسىنا دەگەن ىقىلاسى مەن دارالىعى، ماداقتاۋعا، تىپتى تابىنۋعا دەيىن اپاردى. وتكەن جىلى لەوناردو دا ۆينچيدىڭ Salvator Mundi اتتى تۋىندىسى 450 ميلليوننان استام اقش دوللارىنا ساتىلعانعا دەيىن، اۋكتسيوندا ەڭ قىمبات باعاعا ساتىلعان كارتينا پيكاسسونىڭ Les Femmes d’Alger اتتى تۋىندىسى بولاتىن: 179،4 ميلليون اقش دوللارىنا ساتىلعان. پيكاسسو تۋىندىلارىنىڭ كورمەسىنە كەلەتىن ادامدار سانى بويىنشا رەكوردت جالعاسۋدا: دال قازىرگى ۋاقىتتا كوپشىلىكتىڭ نازارى لوندوندا وتەتىن «پيكاسسو 1932: ماحاببات. داڭق. تراگەدييا» دەپ اتالاتىن بلوكباستەرلىك كورمەگە اۋعان. احۋال كەي كەزدەرى پيكاسسونى كۇيرەيتىندەي جاعدايعا جەتكىزىپ وتىرعان. اۋرۋ مەن اجالدان قاشىپ جيى توسەك جاڭعىرتقان. ايەلدەرىنىڭ كوبى وزىنەن ونداعان جاس كىشى بولعان. ايەلدەرگە ەسى كەتەتىن، وزى دە تارتىمدى ەدى. «پيكاسسونىڭ بىر كەرەمەتى – ىشكى «جالىنى» كۇشتى بولاتىن، – دەپ جازادى 1904-1912 جىلدار اراسىندا پيكاسسومەن بىرگە پاريجدە تۇرعان فەرناندا وليۆە، – مەن بۇل تارتىمدىلىققا قارسى تۇرا المادىم». ونىڭ مىنەزىندە قىزعانشاقتىق ارى ايەلدى جاراتپاۋ­شىلىق تا بولدى. «ونىڭ ونەرىن سۋسىنداتۋ ۇشىن ايەلدەر قۇربان بولعان»، – دەدى بىردە بيوگراف ريچاردسون. وز الدىنا بولەك قىلقالام شەبەرى جانە كلودتىڭ اناسى فرانسۋازا جيلو مەن اپكەسى پالوما پيكاسسومەن پاريجدەگى بىر كافەدە 1943 جىلى كەزدەسەدى. ول كەزدە جيلو – 21 جاستا، ال پيكاسسو 61-دە ەدى. وز ەستەلىگىندە جيلو پيكاسسونىڭ شىلىمدى يەگىنە تاقاپ، سەنا وزەنىنە اعىزىپ جىبەرەم دەپ قورقىتقانىن جازادى. عۇمىرى ەڭ ۇزاق بولعان عاشىعى – ونەر ەدى. ول دۇنيە سالعاننان كەيىن تراگەدييالى وقيعالار تىزبەكتەلدى: پيكاسسونىڭ جەسىرى – جاكلين، كوڭىلدەسى – مارييا-تەرەزا، نەمەرەسى پابليتو وزدەرىنە قول جۇمسادى. ارتىندا قالعان بالالارى مەن نەمەرەلەرىنىڭ ول تۋرالى كوزقاراسى ار بولەك. ۇلى پاولودان تۋعان مارينا پيكاسسونىڭ ويى تىپتەن قاتال: «ونىڭ شىعارماشىلىعى ادامداردىڭ قۇربان بولۋىن تالاپ ەتتى، كەز كەلگەن ادامدى قايعى-مۇڭعا باتىردى»، – دەيدى ول.

دانىشپاندىق جالىنىنىڭ وتىنى – تىنىمسىز ەڭبەك. پيكاسسو – تاريحتاعى ەڭ ەڭبەكقور سۋرەتشىلەردىڭ بىرى. پيكاسسو تۋىندىلارىنىڭ الەمدەگى ەڭ كوپ كولەكتسييا­­سى فرانتسييا استاناسى – پاريجدىڭ مارە اۋدانىنداعى مۋزەيدە تۇر.

قالاي دەسەك تە، پيكاسسونىڭ تۇلعالىق دارالىعى مەن كەيىنگىگە قالدىرعان مۇراسى ادامزات يگىلىگى ەكەنى داۋسىز.

«ۇيدە ونىڭ قولى جەتپەگەن بۇرىشى جوقتىڭ قاسى»، – دەيدى كلود كۇن ساۋلەسىمەن كومكەرىلگەن ۇيىندە كارتينا قاسىندا وتىرىپ. اكەسىنىڭ دانىشپاندىعىن قالاي تۇسىندىرەسىز دەگەن سۇراعىما قاراپايىم جاۋاپ قايىردى: «قالاي تۇسىندىرەيىن؟ تۇسىندىرمەيمىن. مەن ونى تۇسىنەمىن. ونى بالا كەزىمنەن تۇسىنگەم».

اۆتور: كلاۋديا كالب، فوتو: پاولو ۆۋدس جانە گابريەل گاليمبەرتي


ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى مەن الەمدىك زەرتتەۋلەردىڭ قاينار كوزىنە قول جەتكىزگىڭىز كەلسە، shopnationalgeographic.kz ارقىلى ونلاين جازىلىڭىز.

0
       

پىكىر جازۋ

كىرۋ
*
*
تىركەلۋ
*
*
*
جاڭا قۇپييا سوز