.

دۇربەلەڭ

تۋاموتۋ ارحيپەلاگىندە ورنالاسقان فاكاراۆا اتوللىنداعى وڭتۇستىك ارنادا ريفتىك سۇر اكۋلالاردىڭ بالىق اۋلاپ جۇرگەن تۇنى. ل.بالەستانىڭ كومانداسى سۋ استىنا تورسىز-قارۋسىز سۇڭگىدى. ولاردىڭ ساناعى بويىنشا 700 اكۋلا بايقالعان.

تەڭىز الابۇعالارى كوبەيەتىن جانە اش اكۋلالار قورەكتەنەتىن فرانتسييا پولينەزيياسىنداعى اساۋ ارنانىڭ سيرەك كورىنىسى.

فرانتسييا پولينەزيياسىنداعى 60 شاقىرىمعا سوزىلعان تىك بۇرىشتى فاكاراۆا مارجان ارالىنىڭ وڭتۇستىك قيىرىندا تار ارنا توسقاۋىل كەدەرتاستى كەسىپ وتەدى. جىل سايىن ماۋسىم ايىندا مىڭداعان قۇبىلعىش تەڭىز الابۇعاسى (Epinephelus polyphekadion) وسى ارناعا ۇرپاق تاراتۋ ۇشىن جينالادى. التى ساعات سايىن سۋدىڭ قۋاتتى كوتەرىلۋى مەن قايتۋىنان مۇيىس بىردە تولىپ، بىردە بوسايدى. ەتتى-قوڭدى، ۇزىندىعى شامامەن 50 سانتيمەترلىك تەڭىز الابۇعالارىن اڭديتىندار جوق ەمەس: مۇندا جۇزدەگەن ريفتىك سۇر اكۋلا ولاردى اۋلاۋ ۇشىن جينالعان. انالىق تەڭىز الابۇعالارى ساناۋلى كۇننىڭ كوبىن ۋىلدىرىق شاشاتىن ورىندا وتكىزەدى. جىلدىڭ باسىم بولىگىندە جالعىز جۇرەتىن اتالىقتار كەي سەبەپتەرگە بايلانىستى بالىقتىڭ بارى جينالىپ، بۇلتقا ۇقساعان ۋىلدىرىق پەن ۇرىق سۋعا شاشىلعانعا دەيىن دال وسى جەردەن اپتالاپ كەتپەي قويادى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار ۋىلدىرىق شاشۋ اي تولعان كەزدە بولاتىنىن ايتتى.

اكۋلالاردىڭ نەگىزگى قورەگى – ۋىلدىرىق شاشۋ ۇشىن جينالاتىن 17 000 كامۋفلياجدى تەڭىز الابۇعاسى. سۋدىڭ قايتۋى ۇرىقتانعان جۇمىرتقالاردى قايتا تەڭىزگە اكەتەدى.

وتكەن تورت جىلدا مەن كومانداممەن بىرگە وسى تاڭعالارلىق قۇپيياعا تولى كورىنىستى تۇسىرىپ، تۇسىنۋگە تىرىستىق. جالپى، 21 اپتا بويى بىز كۇنى-تۇنى ۇش مىڭعا جۋىق ساعات ۋاقىتتى تەرەڭدىگى 35 مەترلىك ارنادا وتكىزدىك. باقىلاۋىمىزدى باستاعان جىلى، ياعني 2014 جىلى تەڭىز بيولوگتەرى – يوحانن موۋرە مەن انتوني گيلبەرت تۇڭعىش ناقتى ساناۋ جۇرگىزدى: ارنادا شامامەن 17 000 تەڭىز الابۇعاسى مەن 700 ريفتىك سۇر اكۋلا بايقالعان (مۇنداعى بالىقتار بيوسفەرالىق رەزەرۆاتپەن قورعالعان). سول جىلى مەن تولىق 24 ساعاتقا سوزىلعان سۇڭگۋ ميسسيياسىن ورىندادىم. بۇل بۇكىل توپتىڭ تەحنيكالىق قولداۋىن قاجەت ەتتى. ماقسات – ۇزاق ۋاقىت بويى ۇزىلىسسىز، سۋ استىنداعى بالىق تىرشىلىگىن زەرتتەۋ.

العاشقى تۇنى ىمىرت ۇيىرىلە شايانتەكتەس­تەر مەن ۇلۋلاردى كوردىم. سۋ الابۇعانىڭ ۇيىقتاۋ ۇشىن تەرى تۇسىن وزگەرتىپ، ساڭىلاۋلاردا عايىپ بولعانىنا كۋامىن. سونداي-اق اكۋلالاردىڭ «تىرىلگەنىن» بايقادىم. كۇندىز باياۋ جۇزىپ جۇرگەندە وياۋ الابۇعا ولار ۇشىن تىم جىلدام بولاتىن. قازىر تۇن قويۋلانعاندا جۇزدەگەن اكۋلا تەڭىز تۇبىن تورۋىلداپ جۇر. ولاردىڭ جىلدامدىعىن مەنسىبەپپىن. اكۋلا قيمىلى ابىرجىتادى: وسى تاۋلىكتىك سۇڭگۋدە دەمالۋىمدى قامتاماسىز ەتەتىن گاز قوسپاسى كەسىرىنەن قاۋىپسىز سۋ بەتىنە قالاعان ۋاقىتتا كوتەرىلە المايتىن ەدىم. تۇڭعيىقتا بۇل جىرتقىشتارمەن بىرگە قالۋعا ماجبۇر بولدىم.

مۇندا تولقىن 92 مەترلىك ارنا ارقىلى تىنىق مۇحيتىنان مارجاندى اتوللمەن قورشالىپ جاتقان مۇيىسكە قاراي قۇيىلادى. فاكاراۆا جانارتاۋلى ارالدىڭ اينالاسىندا تۇزىلگەن.

سول ۋاقىتتان بەرى مەن ۇرەيدى جەڭدىم. ونىڭ ورنىنا دەلەبەم قوزىپ، تورسىز نە شىنجىرلى كىرەۋكەسىز، تىپتى شوقپارسىز اكۋلالار ۇيىرىنە ساياحاتقا شىعۋعا دەگەن قۇمارلىق وياندى. فاكاراۆادان مىناداي نارسەنى انىقتادىق: اكۋلالار قاسقىرلار سيياقتى توبىمەن شابۋىلدايدى، تەك ارىپتەستىگى ازداۋ.

جالعىز اكۋلا، تىپتى ماۋجىراعان تەڭىز الابۇعاسىن دا ۇستاۋعا الى كەلمەيتىندەي ەبەدەيسىز. ولار توبىمەن بالىقتى تىعىلعان جەرىنەن ايداپ شىعىپ، قورشاپ الۋعا بەيىم. سوسىن ونىڭ پارشا-پارشاسىن شىعارادى. شابۋىلدى تۇسىرىپ الدىق، كەيىننەن عانا ياننيك گەنتيلدىڭ سەكۋندىنا مىڭ كادر تۇسىرەتىن ارنايى كامەرانىڭ ارقاسىندا اكۋلالاردىڭ باياۋ كادرداعى قيمىلىن كورىپ، تاڭداي قاقتىق.

اكۋلالار ۇشىن ادامدار – نىسانا ەمەس، كەدەرگى. تۇندە سۇڭگىگەندە ولار اردايىم بىزگە جاقىندايدى. باياۋ قوزعالىستىڭ وزى نە جارىقتىڭ ساۋلەسى ولاردىڭ نازارىن اۋدارادى. كەيدە ولار كوگەرتۋگە جەتكىلىكتى دارەجەدە بىزدى سۇزىپ وتەدى. كەيدە «اشۋلى» اكۋلانى ترانستىڭ بىر تۇرىنە تۇسىرەتىندەي قۇيرىعىنان ۇستاپ، كەرى اينالدىرىپ تىنىشتاندىرامىز.

كۇندىز اكۋلالار ارنانى شايقاپ جاتقان تولىسۋ اعىسىنا قارسى بەيبىت جۇزىپ جۇرەدى. ولار تەڭىز الابۇعالارى سۋ تۇبىندە دەمالىپ، ۇستاۋعا وڭايىراق كەزدە ىسكە كىرىسەدى.

فاكاراۆاعا توپتاسقان كەزىندە، بالكىم، مىڭداعان تەڭىز الابۇعاسى ريفتىك سۇر اكۋلالارعا جەم بولادى. جاراقات الاتىندارى ودان دا كوپ. تۇنى بويعى سۇڭگۋدەن كەيىنگى تاڭدا تىرى قالعاندارىنان قۇرالعان توپتى سۋرەتكە تۇسىردىم. جاراقاتتار وتە اۋىر: قاناتتارى سىنعان، جەلبەزەكتەرى جۇلىنىپ كەتكەن. بىراق ولار وسىنداي قيىن جاعدايعا مان بەرمەگەندەي كورىنەدى. اتالىقتار بىر-بىرىنە قايتا-قايتا بەتپە-بەت قارسى شىعىپ، وزدەرىنىڭ ۇرپاق تاراتۋ تۇيسىگىنىڭ قۇلى رەتىندە كۇش كورسەتىپ، باسەكەگە تۇسەدى.

بىلتىرعى، وسىدان الدىڭعى ەكسپەديتسييامىزدا اقىرى مۇنىڭ سەبەبىن تۇسىندىرەتىن ماسەلەنىڭ مانىن تاپتىق. ۋىلدىرىق شاشىلعان كۇنى بۇكىل ەكوجۇيە وزگەرەدى. ون مىڭداعان مايشاباق سەكىلدى تسەزينيدتەر قاپتايدى. بەلى جۇمىرتقاعا تولى انالىق الابۇعانىڭ تۇسى وزگەرىپ، اتالىقتار ۇستىنەن قاراپ جۇرەدى. اراسىندا اتالىقتار تومەنگە تۇسىپ، انالىقتىڭ الدىندا ساپپەن جۇرەدى. ول انالىقتىڭ بەلىنەن تىستەپ، ۋىلدىرىق شاشۋعا شاقىرعانداي كورىنەدى.

ەكى اكۋلا بالىقتى تارتقىلاپ جاتقاندا ولاردىڭ اۋزىنان تەڭىز الابۇعاسى ەتىنىڭ بىر جاپىراعى تۇسىپ كەتتى. تەڭىز الابۇعالارىن ريفكە تىعىلعان جەرىنەن قۋىپ شىعۋ ۇشىن جۇمىلعان اكۋلالار كەيىن ولجا ۇشىن تارتىسادى.

كەنەتتەن داڭعىر-دۇڭعىر باستالادى. اينالامىزدان ونداعان نە سول شاماداعى تەڭىز الابۇعاسى اسپانعا اتىلادى. ار توپ جالعىز انالىقتى قورشاعان كوپتەگەن اتالىقتان تۇرادى. اكۋلالار دا بۇعان قوسىلادى، بىراق كوبىنە ساتسىزدىككە ۇشىرايدى. تەڭىز الابۇعالارى تىم جىلدام. شاعىلىسۋ كوز ىلەسپەس جىلدامدىقتا وتە شىعادى. سوندىقتان نە بولعانىن كورە الماي قالامىز. تسەزينيدتەر بىزدىڭ الدىمىزدى بوگەپ، تەڭىز الابۇعالارىنىڭ جۇمىرتقالارى مەن ۇرىقتارى كورىنە سالا ولاردى جەۋ ۇشىن تۇرا ۇمتىلادى. قالعانى بەيبەرەكەت ارالاسىپ، قۋاتتى قايتۋ اعىسى ارقىلى تەڭىزگە قاراي جونەلەدى.

بۇكىل داڭعازا كورىنىس بىر ساعاتقا جەتپەي اياقتالادى. سەبەبىن تۇسىنە الماي تاڭعالدىق. اتالىق تەڭىز الابۇعالارى ۇشىن نە پايدا سوندا؟ اقىر سوڭىندا انالىقتى وزىڭە مەنشىكتەپ الماساڭ، ونىڭ جۇمىرتقالارى سەنىڭ ۇرىعىڭمەن قوسىلعانىن بىلمەسەڭ، تورت اپتا بويى باسقالارمەن ايقاسىپ، ار تۇندە اكۋلاعا جەم بولۋ قاتەرىنە باس تىگۋدىڭ نە باسى بار؟ بۇل كۇش-قۋاتتى بوسقا جۇمساۋ سەكىلدى كورىنەدى، مۇندايدى تابيعات تا قولداي قويماس ەدى.

كەي بالىقتار قۇتىلادى: مىنا بىرەۋى اكۋلا شابۋىلىنان امان قالعان. بالەستانىڭ كومانداسى فاكاراۆاداعى مۇنداي قانتوگىستى كوپ كوردى.

تاعى دا گەنتيل دال ۋاقىتىندا دۇرىس جەردەن تابىلدى. ونىڭ كامەراسى بىر سەكۋندقا سوزىلعان شاعىلىسقان ساتتى تۇسىرىپ ۇلگەرىپتى. باياۋ كادردا بارى انىقتالدى. انالىقپەن شاعىلىسۋ قۇقىعىنا يە بولعان اتالىق ونى ۇرىقتاندىرا باستادى. ول دەنەسىن بارىنشا جاقىنداتۋعا تىرىسادى. باسقا اتالىقتار وسى جۇپتىڭ اينالاسىنا ۇيىرىلىپ العان. تورت اپتالىق قىزۋقاندى ايقاستان كەيىن باسىمدىققا يە بولعان اتالىقتىڭ ارەڭ قول جەتكىزگەن سىيلىعى – شەپتىڭ العى جاعىندا بولۋ، ياعني وعان وز گەنىن تاراتۋدىڭ جاقسى مۇمكىندىگى تۋادى.

جەرگىلىكتى تۇرعىندار راس ايتىپتى: مۇنىڭ بارى اي تولعان كەزدە بولدى. ۇيىقتاپ جاتقان الابۇعالارمەن بىرگە كۇتىپ جاتقانىمدا اي  ساۋلەسىنىڭ باياۋ عايىپ بولعانىن كوردىم. سول ساتتە، بالكىم، بىرنەشە كيلومەتر قاشىقتان كيتتەردىڭ «ان سالعانىن» ەستىدىم. دىمقىل كيىم ىشىنەن قانشىلىقتى دەنە تىتىركەنەتىنىن بىلمەدىم، بىراق مەنىڭ دەنەم شىمىرلاعانداي سەزىلدى. كيتتەردىڭ كىمگە دىبىس بەرگەنىن كىم بىلسىن. بىلەتىنىم بىر-اق نارسە: بيىلعى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا فاكاراۆاعا قايتا باراتىنىمىز انىق.

ريفتىك سۇر اكۋلا قىسقا تۇمسىقتى سىتقىنى تالعاجاۋ ەتۋدە. الابۇعانى ولار بۇتىندەي جۇتا الماعاندىقتان پارشا-پارشاسىن شىعارادى. الايدا تەڭىز الابۇعالارى ۇشىن فاكاراۆانىڭ ورنى بولەك. اعىسى ارناعا شاشىلعان ۇرپاعىن الىسقا الىپ كەتەدى.

ماقالا مەن فوتو اۆتورى: لوران بالەستا


ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى مەن الەمدىك زەرتتەۋلەردىڭ قاينار كوزىنە قول جەتكىزگىڭىز كەلسە، shopnationalgeographic.kz ارقىلى ونلاين جازىلىڭىز.

0
       

پىكىر جازۋ

كىرۋ
*
*
تىركەلۋ
*
*
*
جاڭا قۇپييا سوز