.

عارىشقا ارنالعان كۇنجەلكەن

كەزىندە يوحاننەس كەپلەردەن كارل ساگانعا دەيىنگى استرونومدار قييالداعان، كۇننەن قۋات الاتىن عارىش كەمەسى ساپارعا دايىن.

سىز ايدىڭ قازىرگى فازاسىن بىلەسىز بە؟ كوبىمىز مۇنىڭ جاۋابىن بىلە بەرمەيمىز. بۇرىندارى، ەلەكتر جارىقتارى پايدا بولماي تۇرىپ، ادامدار اسپانعا جيى قارايتىن. 1607 جىلى جەرگە وتە جارىق كومەتا تۇسكەندە ادامدار قاتتى تاڭىرقاپ قورىققان.

نەمىس استرونومى يوحاننەس كەپلەردىڭ سول جىلى كورگەنى ونى تەرەڭ ويعا باتىرعان ەدى. ول گالەي كومەتاسىنىڭ تاڭعاجايىپ قۇيرىعىنىڭ قالاي پايدا بولعانىن تۇسپالداپ» تاس بەتىندەگى ماتەريالدى بۋلاندىرعان، ارتىنشا ونىڭ بولىنۋىنە اكەپ سوققان – كۇن جىلۋى» دەگەن ەدى. كەپلەر: «كەمە جەلكەندەرىنىڭ تەڭىز جەلىنە بە­­يىمدەلگەنى سەكىلدى، ودان ۇلكەن كەڭىستىكتە ەركىن جۇزەتىندەرى دە پايدا بولادى»، – دەپ جازعان.

حVI-XVII عاسىرلاردا كەمەمەن ساياحاتتاۋ قالىپتى جايتقا اينالدى. اينالىپ كەلگەندە، كەمەلەردىڭ جۇزۋى كۇننىڭ جىلۋىنان پايدا بولعان جەلگە تاۋەلدى. كەپلەر ادام بالاسى كۇندى اينالىپ جۇرگەن عالامشاردا تىرشىلىك ەتەتىندەرىن ۇعىنعان زاماندا ومىر سۇردى. وسى سەبەپتى وعان ادامزاتتىڭ جۇلدىزدى اسپانعا ساياحات جاساۋى تاڭسىق بولماعان-دى.

1977 جىلى كارل ساگاننىڭ استرونومييا ساباعىندا وتىرعانىمدا عارىشقا ساياحاتتاۋ ماعان قالىپتى جايتتاي كورىندى. ساگان تارتىلىس كۇشىنىڭ كەدەرگىلەرىنە قاراماستان جۇمىس ىستەيتىن كولىك تۋرالى جانە جۇلدىزداردىڭ اراسىندا ەركىن قالىقتايتىن وربيتاداعى مەحانيكانى شىنايى ەتىپ بايانداعان. ول: «كۇن ساۋلەسىنەن قۋات الاتىن قۇرىلعى عارىش كەڭىستىگىندەگى مۇحيتتا قالقىپ جۇرەدى»، – دەپ سۋرەتتەدى.

1980 جىلى ساگان نەگىزىن سالعان الەمنىڭ ەڭ ۇلكەن كوممەرتسييالىق ەمەس «عالامشارلىق قوعام» ۇيىمى ونىڭ سول ارمانىن بۇگىندە جۇزەگە اسىرۋدا. 2015 جىلدىڭ ماۋسىمىندا اتالمىش ۇيىم كوپتىڭ قارجىلاندىرۋىمەن دۇنيەگە كەلگەن وزىنىڭ جارىقتان قۋات الاتىن LightSail-1 عارىش كەمەسىن سىناقتان وتكىزدى. وسى ماقالا دايىندالىپ جاتقاندا LightSail-2 عارىش كەمەسىن ۇشىرۋ ازىرلىگى جوسپار بويىنشا جۇرىپ جاتتى.

كەپلەردىڭ ۇش عاسىرداي ۋاقىت بۇرىن جازعان «كۇننىڭ قۋاتىمەن ساياحاتتاۋ» يدەياسىن زەرتتەگەن عالىمدار كۇننىڭ تازا ەنەرگييا ەكەنىنە كوز جەتكىزدى. كۇن – دۇنيەنىڭ قوزعاۋشى كۇشى. قازىرگى تاڭدا ار فوتوندا قانشا ەنەرگييانىڭ بار ەكەنىن بىلۋ اسا قيىندىق تۋدىرمايدى. ويتكەنى فوتونداردىڭ ەشقانداي سالماعى جوق، بىراق يمپۋلسى بار.

بوۋلينگ شارىنىڭ وز يمپۋلسىن كەگەلگە وتكىزگەنىن بايقاپ جۇرمىز. دوپ كەگەلدەرگە بارىپ سوعىلىپ، ولار قۇلاعاندا ۇپاي قوسىلادى.

كەرىسىنشە، جارىق يمپۋلسى – قالىپتى تاجىريبەمىز تىسىنداعى ۇعىم. كۇنگە شىقساڭىز، ونىڭ يتەرگەنى سىزگە سەزىلمەيدى. جارىقتىڭ كۇشى تىم از مولشەردە بولعاندىقتان، ونى باسقا كۇشتەر مەن قىسىمدار باسىپ كەتەدى. زاتىندا، ۇيكەلىس پەن تارتىلىس كۇشىنەن ادا بىزگە مالىم كەڭىستىك – عارىش قانا.

1920 جىلدان بەرى ادامدار ماسساسى سونشالىق جەڭىل ارى كۇشى سونشالىق ۇلكەن اۋانىڭ تەڭىزدەگى جەلكەندى كەمەنى قوزعاعانىنداي، فوتونداردىڭ كۇشىمەن شەكسىز كەڭىستىكتە قوزعالىسقا تۇسەتىن عارىش كەمەسىن ەلەستەتىپ كەلدى.

وربيتاعا جەتكەن سوڭ وعان ەشقانداي وتىن كەرەك ەمەس. قوزعالتقىشتىڭ كۇشى از بولعانىمەن ونىڭ «وتىنى» تاۋسىلمايدى. ويتكەنى شامامەن جارىق جەلكەننىڭ ار شارشى مەترىنە توعىز شارشى ميكرونيۋتون ەنەرگييا كەلەدى.

LightSail-2 عارىش كەمەسىنىڭ ۇشۋ مەحانيزمى مىناداي: بۇل عارىش كەمەسىنىڭ كولەمى – 10x10x30سم، ياعني بىر تال كىرپىشتەن ۇلكەن ەمەس.

عارىش كەمەسىنىڭ كىشكەنتاي بولىكتەرىندە جىلتىر جەلكەندەر بار. وربيتاعا جەتكەندە ونىڭ ار تاراپى بەس جارىم مەترگە دەيىن اشىلادى. كۇننىڭ جارىعى جەلكەندەردى جىلجىتسا، جەردەن باسقارۋ قۇرالى ونىڭ شاعىن موتورىنىڭ اينالۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ول جەردى اينالعان سايىن بىر بۇيىرىمەن كۇنگە قاراپ تۇرادى. سودان سوڭ كەرى بۇرىلعاندا بىز عارىش كەمەسىنىڭ جەلكەندەرىن كۇننىڭ ساۋلەسىنە قاراي بەيىمدەيمىز.

بۇل تۇپ-تۋرا جەلكەندى كەمەدەن اينىمايدى، ايىرماشىلىعى – ول تەڭىزدە ەمەس عارىشتا «جۇزەدى».

Lightsail-2 ميسسيياسى بارىسىندا كىشكەنتاي قۇرىلعىمىزدىڭ بيىگىرەك وربيتالارعا شىعا الۋى ۇشىن بىز وربيتالىق ەنەرگييا تۇرعىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. سونداي-اق بىز ونىڭ عارىشقا ساپار جاسايتىن تەحنولوگييالاردى تۇبەگەيلى جەتىلدىرۋگە سەپتىگىن تيگىزەتىنىنە سەنىمدىمىز. LightSail – دۇنيەجۇزىلىك عارىشتىق زەرتتەۋلەردىڭ شىعىنىن ازايتۋعا باعىتتالعان جوبانىڭ بىر بولىگى. سوندىقتان شىعىننىڭ كوپتىگىنەن نە قولجەتىمسىزدىكتەن ورىندالماي كەلگەن ميسسييالارعا جول اشىلادى.

مىسالى، كۇن كورونالدى ماسسا شىعارىلىمى (كمش) دەپ اتالاتىن الاپات ەنەرگييا بولەدى. جەر سەرىكتەرىندەگى بۇكىل ەلەكترونيكانى ىستەن شىعارا الاتىن وسىناۋ قۋاتتالعان بولشەكتەردىڭ اعىندارى عارىشتا وتە جىلدام قوزعالادى، بىراق جارىق فوتوندارىنىڭ قوزعالۋ جىلدامدىعىنىڭ شاڭىنا دا ىلەسپەيدى.

جەرسەرىگىن تىم الىسقا، ماسەلەن، كۇن مەن شولپاننىڭ ارا قاشىقتىعىنداي قاشىقتىققا ورنالاستىرىپ، بىراق جەردەن قالىسپاي قوزعالۋىن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن ەمەس. بۇلاي ىستەيتىن بولساق ول كۇن بەتىنەن بىر-اق شىعار ەدى. وربيتادا قالۋ ۇشىن عارىش اپپاراتىنا باسقا سىرتقى تۇراقتى كۇش قاجەت بولادى. كۇن جەلكەندەرى قاجەتتى يتەرۋ كۇشىن تۋدىرىپ، ونداعى قۇرالدار كمش-نى انىقتاپ، بىزگە ەسكەرتۋ بەلگىسىن جىبەرە الادى. بىز ماڭايداعى جەر وربيتاسىن اينالۋشى سپۋتنيكتى ىڭعايلاپ، ونى تۇرلى كەدەرگىلەرگە تەرىس قاراتساق، عارىش اپپاراتى از زاقىمدانادى.

دال وسى پرينتسيپكە سۇيەنىپ، جەردەن قالىسپاي اينالۋ ۇشىن ينفراقىزىل تەلەس­كوپپەن جابدىقتالعان كۇن جەلكەنىن پايدالانۋعا بولادى. قۇرىلعى عارىش قاراڭعىلىعىن شولىپ شىعادى، جەرگە زۋىلداپ كەلە جاتقان ونىمەن سوقتىعىسۋى مۇمكىن استەرويدتىڭ جارىعىن دا بايقاۋى مۇمكىن. بولماسا، كۇنجەلكەندى عارىش اپپاراتى جەردىڭ سولتۇستىك نە وڭتۇستىك پوليۋسىنە تامان ورناتىلىپ، اۋا رايى مەن كليماتتى باقىلايدى.

ەلەكترونيكا، قاعاز-قالام، جەر مەن كوكتى بايلانىستىراتىن كولىكتەرىڭىز – بارى سىزگە اتا-بابالارىڭىزدىڭ شەتسىز-شەكسىز مۇحيتتا جول تاۋىپ، قۇرلىقتاردى اشىپ، تۇپسىز عارىشتى زەرتتەگەنىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى.

«پلانەتارلىق قوعام» دەپ اتالاتىن ۇيىمىمىزداعى ماقساتىمىز – عارىش عىلىمى مەن ونى زەرتتەۋدى جەتىلدىرۋ. جەردەگى ادامداردىڭ كوبى عارىش تۋرالى ەش ويلانباستان تاڭىن-تاڭعا اتىرادى. ويلانساق، ۇلى ىستەرگە قول جەتكىزە الار ەدىك. الەم حالقىن LightSale ميسسيياسىنا اتسالىسۋعا شاقىرۋ ارقىلى بىز ولاردى بولاشاقتىڭ بىر بولىگى بولۋعا، عارىشتى دەموكراتييالاندىرۋعا، عارىش تۋرالى ماڭىز­­دى جاڭا كوزقاراس قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەكپىز. وسى ارقىلى كەز كەلگەن ادام عىلىمعا جۇمسالىپ جاتقان قاراجاتتى باسقارىپ، جاڭارتۋلار جاساۋعا سەپتىگىن تيگىزە الادى. ەڭ باستىسى، The Planetary Society ۇيىمىنىڭ مۇشەسى بولۋعا مۇمكىندىك بار.

جۇلدىزدارعا جول اشىق!

اۆتورى: بيلل ناي


ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى مەن الەمدىك زەرتتەۋلەردىڭ قاينار كوزىنە قول جەتكىزگىڭىز كەلسە، shopnationalgeographic.kz ارقىلى ونلاين جازىلىڭىز.

0
       

پىكىر جازۋ

كىرۋ
*
*



تىركەلۋ
*
*
*
جاڭا قۇپييا سوز