.

جوقتاۋعا لايىق پاتشا

ولدى دەپ راستالدى: شامامەن 14 جاستاعى قارا جالدى ەرەسەك اتالىق ارىستان. زەرتتەۋشىلەر مەن «National Geographic» جۋرنالىنىڭ وقىرماندارىنا س-boy اتىمەن تانىس. تابيعي سەبەپتەرگە بايلانىستى مەرت بولعان ونىڭ ولى دەنەسىن سافاري تۋر جۇرگىزۋشىسى 2018 جىلدىڭ ماۋسىمىندا تانزانييانىڭ سەرەنگەتي ۇلتتىق پاركىنىڭ شالعاي ايماعىنان بايقاپ قالعان. ونى تانيتىن، ول تۋرالى وقىعان جاندار ارىستاننىڭ ولىمىنە شىن قايعىردى. ونىڭ ومىرشەڭدىگى مەن مىنەزىنىڭ مىقتىلىعى ادام تاڭعالارلىق ەدى.

افريكالىق ارىستاندار كوپ جاسامايدى. بىراق C-boy-دىڭ ورتاشا ومىر سۇرۋ جاسىنان ۇزاق جاساعانى سونشا مىنا جۋرنال بەتتەرى وعان ارنالدى. ول توزىمدىلىگى مەن ايبارلى رۋحى ۇشىن ۇلكەن قۇرمەتكە لايىق.

افريكالىق ارىستاندار ۇشىن بىرىن-بىرى ولتىرۋ مەن قاندى قىرعىن قالىپتى جاعداي. اراگىدىك بولىپ تۇراتىن حاوستى «تابيعي باسەكە» ساناتىنا جاتقىزۋعا بولادى. «قورشاعان ورتاداعى اڭ پاتشاسىنىڭ ولۋىنىڭ ەڭ باستى سەبەبى – وزگە ارىستاندار»، – دەدى ماعان بىر كۇنى ۇلكەن مىسىقتىڭ بۇل تۇرىن زەرتتەيتىن مامان كرەيگ پاكەر. بۇل وقيعا وسىدان بەس جىل بۇرىن فوتوگراف مايكل نيكولس – قىسقاشا نيك ەكەۋمىز تانزانييادا ارىستانداردىڭ مىنەز-قۇلقى مەن ەكولوگييا تاقىرىپتارىنا ماقالا جازۋ ۇشىن دالالىق زەرتتەۋ جۇمىسىن قولعا العان كەزىندە ورىن الدى. قارا جالدى، سىمباتتى، ناعىز تولىسقان شاعىنداعى س-boy، ياعني سيبوي اتتى اتالىق ارىس­تان وقيعانىڭ باس كەيىپكەرىنە اينالدى. اجال زاڭىنا باعىنبايتىن بۇل اڭ پاتشاسى تۋرالى «سەرەنگەتي ارىستانىنىڭ قىسقا دا باقىتتى عۇمىرى» ماقالاسى جارىق كورگەن بولاتىن.

بىرنەشە جىل بۇرىن سيبوي مەن ەكى سەرىكتەسى يەلىك ەتكەن پرايدقا وداق قۇرعان وزگە ۇش ەركەك ارىستان شابادى. باستە ۇرعاشىمەن شاعىلىسۋ مەن ۇرپاق وربىتۋ قۇقىعى تۇر. سيبوي بۇل قانتوگىستەن ارەڭ امان قالعان ەدى. ولارعا شاپقان سول ورشىل ۇشەۋى مەن تاعى بىرەۋىن بىز «قانىشەرلەر» اتاپ كەتتىك. بۇل شايقاسقا LR كولىگىندە وتىرىپ كۋا بولعان پاكەردىڭ ۇزاقمەرزىمدى زەرتتەۋىندەگى كومەكشىسى ينگەلا دجانسون ونىڭ جاراقاتىنا قاراپ: «بىتكەن جەرى وسى شىعار»، – دەپ توپشىلاعان (وعان سيبوي دەپ ىش پىستىرار ەسىمدى قويعان دا وسى دجانسون بولاتىن. الايدا ونىڭ ەرەكشە شىعاتىنىنان ول مۇلدە بەيحابار ەدى). سول كەزدە سيبوي قيسالاڭداي باسىپ، ەلىكتىرگىش وداقتاسى حيلدۋرمەن بىرگە جاڭا جەر، جاڭا ۇرعاشىلار مەن جاڭا «پەرسپەكتيۆا» ىزدەپ كەتتى. بۇل – توعىز جىل بۇرىن بولعان وقيعا.

اڭىزداردا مىسىقتىڭ توعىز جانى بار ەكەنى ايتىلادى. ال سيبويدىڭ كەمى ەكى جانى بار. ول تۇتقيىلدان جاسالعان شابۋىلعا توتەپ بەرىپ، اۋىر جاراقاتىنان ولىم قۇشپاي، وسى وقيعانىڭ باس كەيىپكەرىنە اينالدى. نەگە نيك ەكەۋمىز ونى تاڭدادىق؟ سەبەبى ونىڭ بويىندا افريكالىق ارىس­تانعا تان قاسيەتتىڭ بارى بار. ول – تاپقىر، قازىمىر، شىدامدى، تاكاپپار، مىقتى، ومىرى قاۋىپ-قاتەرگە تولى بولسا دا، مىزعىماس ارى مىنسىز.

باقىلاۋ جۇمىستارى وز جولىمەن جۇرىپ جاتتى. بىر كۇنى قانىشەرلەر الەۋەت اۋقىمىن كەڭەيتپەك بولىپ، تاعى جورىققا شىقتى. ولار ۇرعاشىلارى ەندى تولدەگەن پرايد اۋماعىن جاعالاي باستادى. باقىلاي كەلە، بۇل پرايدتىڭ تىزگىنىن سول باياعى سيبوي مەن حيلدۋر ۇستاعانىن كورىپ، بىز قۋانىپ كەتتىك. تايتالاس جاڭا قارقىن الدى. قانىشەرلەردىڭ ۇزاق بولماي تاپ بەرەتىنى انىق ەدى. توڭىرەكتى بارلاپ جۇرگەن بىر جولى پاكەردىڭ جاپ-جاس شۆەد كومەكشىسى دەنيەل روزەنگرين الگىلەردى بايقاپ قالادى. ولار اعىستىڭ جەلەكتى جاعالاۋىندا جۇزدەرىندەگى جاراقاتتارىن جالاپ جاتتى. شايقاستىڭ بولعانى ەكىباستان. «ولار كىممەن الىستى؟ سىرا، سيبويمەن بولار! ول تاعى امان قالدى ما، قالسا، قالى قانداي ەكەن؟» – دەپ كوپ تولعاندىق.

سۇراعىمىزعا جاۋاپ تابا الماي، كۇنىمىز ناتيجەسىز وتتى. كەشكىسىن روزەنگرين ەكەۋىمىز تۇنگى بينوكل مەن ۇيقى قاپشىعىمەن قارۋلانىپ، LR كولىگىمەن قانىشەرلەردىڭ ارتىنا تۇستىك. كوبىنە جۇرىپ نە جورتىپ كەلگەن ولار دەمالىستى دا ۇمىتقان جوق. ۇشەۋىن جىبەرىپ المايىق دەپ تۇن ۇيقىمىزدى تورت بولىپ، الما-كەزەك باقىلاۋعا تۇردىق.

بۇل ورشىل ارىستاندار سيبوي مەن حيلدۋردىڭ اۋماعىنا باسا-كوكتەپ كىرگەن بولاتىن. ال بىز سول ەكەۋىنىڭ قايدا كەتكەنىن، نە ىستەگەندەرىن بىلگىمىز كەلدى. تاڭ اتتى. ەكى كۇننەن كەيىن دە سيبويدىڭ توبەسى كورىنبەدى. جۋرنالداعى جازبامدا مەن ونى «جوعالىپ كەتتى، ولىپ قالعان بولۋى مۇمكىن» دەپ تۇرتىپ قويعانىم بار.

الايدا ول تىرى ەكەن. بىز ۇشىنشى كۇنى تاڭەرتەڭ ينزەلبەرگ تاۋ جىنىسىنىڭ ماڭىندا ونىڭ ساپ-ساۋ بولعانىمەن قويماي، بىر ۇرعاشىنى اينالشىقتاپ جۇرگەنىن بايقاپ قالدىق. 2012 جىلدىڭ 17 جەلتوقسانىنداعى جازبام: «باقىتتى ارىستان!» – دەپ باستالىپ تۇر. ەرتە ساسكەدە ونىڭ قاراقوشقىل جالى اسا قايراتتى بولىپ كورىندى. ول امان-ساۋ بولاتىن.

ۇرعاشىعا شابۋعا قۇلىقسىزدىق تانىتقان سيبويدىڭ اقىرعان ساتى. ونىڭ ساۋلىعىن ارى مىقتىلىعىن پاش ەتەتىن قارا جالى ۇرعاشىلاردىڭ نازارىن اۋدارسا، جاۋلارىنا ەسكەرتۋ بولىپ تابىلادى.

دەگەنمەن اجالدان كىم امان قالعان دەيسىز؟! بىلتىرعى جازدا مەن فرانكفۋرت زوولوگييا قوعامىنىڭ تۇمسا تابيعات فوتوگرافى روزەنگريننەن حات الدىم. ول مەن ەستىگەن سىبىستى راستادى. «يا، سيبويدى جاقسى تانيتىن سافاري تۋرلارىنىڭ كولىك جۇرگىزۋشىسى ونىڭ ولى دەنەسىن تاۋىپ الىپتى. مەن بۇعان الىپ-قوسارىم جوق. ول سوڭعى بىرنەشە كۇندە وزگەلەردىڭ جەمتىگىنە اينالىپ ۇلگەرىپتى (ونىڭ قاڭقاسىن تازقارالار مۇجىپ تاستاعان)».

«14 جاسىندا كەتكەن سيبوي «ارىستان» جوباسى تاريحىنداعى اتالىقتار اراسىندا ەڭ ۇزاق جاساپ، رەكورد ورناتتى»، – دەپ جازادى روزەنگرين. ادەتتە، ەركەك ارىستاندار ورتاشا ەسەپپەن ەڭ كوبى ون ەكى جىل ومىر سۇرەدى. بىر قىزىعى، سيبويدىڭ «دوسى» – حيلدۋر الى تىرى ەكەن.

«سيبويدىڭ ەندى جوق ەكەنىن قابىلداۋ وتە قيىن. بىراق ول بارلىق ەركەك ارىستاننان ۇزاق جاسادى. ون جىل بۇرىن قانىشەرلەردىڭ تىرناعىنا ىلىنگەن ول بىر ولىمنەن امان قالعان بولاتىن. ەكىنشى مۇمكىندىگىن دە سيبوي وتە ۇتىمدى پايدالاندى. ونى تاعى بىر كورە السام عوي دەپ ارماندايمىن»، – دەپ قوستى سوزىنە روزەنگرين.

مەنىڭ دە قالاۋىم سول ەدى، بىراق بۇل مۇمكىن بولماعاندىقتان، باسقاشا ارەكەتكە كوشتىم. جۋرنالدىڭ 2013 جىلدىڭ تامىزداعى سانىن اشىپ، نيك تۇسىرگەن سۋرەتتەردىڭ اراسىنان تانزانييانىڭ تۇنىندە ارتىنا بۇرىلىپ، ماعان قاراپ تۇرعان قارا جالدى سيبويدىڭ قارا-الا پورترەتىن تاۋىپ الدىم. وسىلايشا، سيبويدىڭ ۇزاق پا، قىسقا ما، ناسىرعا شاپقان با، الدە باقىتتى ما، ەڭ باستىسى، امان قالۋعا دەگەن زور ىنتاسىن ەسكە تۇسىرىپ، جۇبانعانداي بولدىم…

National Geographic ۇشىن جيىرمادان استام ماقالاعا سۋرەت تۇسىرگەن مايكل نيكولس – 2017 جىلعى A wild life بيوگرافيياسىنىڭ كەيىپكەرى. دەۆيد كۋاممەن – «National Geographic» جۋرنالىنىڭ قوسالقى تىلشىسى مەن ماقالا اۆتورى. ونىڭ ەڭ سوڭعى كىتابى The Tangled Tree دەپ اتالادى.

اۆتورى: دەۆيد كۆاممەن، فوتو: مايكل نيكولس


ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى مەن الەمدىك زەرتتەۋلەردىڭ قاينار كوزىنە قول جەتكىزگىڭىز كەلسە، shopnationalgeographic.kz ارقىلى ونلاين جازىلىڭىز.

0
       

پىكىر جازۋ

كىرۋ
*
*



تىركەلۋ
*
*
*
جاڭا قۇپييا سوز