.

كوككولدىڭ قۇپيياسى

پويىز كۋپەسىندە كەزدەيسوق ەستىگەن اڭگىمە مەنى لۋگوۆوي ستانساسىنان تۇسىپ قالىپ، مەركەگە ساپار شەگۋىمە ماجبۇر ەتتى. ونداعى كونەكوز قارييالار ماسەلەنىڭ مان-جايىنا قانىققان سوڭ بەلگىسىز ماقۇلىق بوي كوتەرگەن «جۇمباق كولدىڭ» بۇل جەردەن دە الىس، سوناۋ تاۋ قويناۋىندا ەكەنىن ايتتى. سوزدەرىنىڭ سوڭىندا ولار كوككولگە تۋرا جۇرە قويار كولىكتىڭ جوق ەكەنىن ەسكەرتىپ، كوكتەمگى تول الۋ ناۋقانىنان كەيىن جايلاۋعا كوشىپ جاتقان شوپان اۋىلدارىن جاعالاپ كورۋدى ۇسىندى. جولساپارعا جاناشىرلىق بىلدىرگەن جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ بۇل اقىل-كەڭەسى تەككە كەتكەن جوق، كەڭ جازىقتاعى قوسىن جىعىپ جاتقان كوپ قويشىنىڭ بىرى – ساۋرىق اتتى موسقال كىسى اڭگىمەمدى اسىقپاي تىڭداپ الدى دا، ماعان وزىنىڭ قويار شارتى بار ەكەنىن ايتتى. ول اتالمىش تاۋ اڭعارىن جاقسى بىلەتىن بولىپ شىقتى ارى كوش سول جەردى جاناپ وتەدى ەكەن. تەك وعان قوي وتارىن جايلاۋعا دەيىن ايداسىپ بارۋعا كومەكتەسەتىن ادام كەرەك. وسىعان كونسەڭ، قوي قايىرىسۋعا سەپتىگىڭ تيسە كولىك تە، قونالقالىق ورىن دا بارى-بارى تابىلادى دەگەندى اڭعارتتى شوپان سوزى. مەن بۇعان قۋانا كەلىستىم.

… جايلاۋعا قاراي بەت العان قوي وتارى بىز دىتتەگەن ايماققا كەلەسى كۇنگى ساسكەدە ارەڭ جەتتى. وسى جەردە مەن شوپانمەن قوش ايتىستىم دا، ول كىسى نۇسقاپ كورسەتكەن باعىت – شىعىس جاقتاعى شوقىدان بۇرىستاۋ قالىپ بارا جاتقان كوككولگە جاياۋ تارتتىم.

الدىمداعى ويپاتتا كەسەگە قۇيعان سۇتتەي بولىپ اقشىلتىم سۋلى كول جايىمەن تولقىپ جاتىر. «كوككول دەپ نەگە اتالعان؟»– دەيمىن ىشتەي. – اقكول دەسە دە بولماي ما؟» ويتكەنى بىر كورگەن جانعا وعان الدىڭعى اتاۋدان گورى سوڭعىسى دۇرىس كەلەتىن سيياقتى. مىنە، اپ دەگەندە وسىنى ويلادىم. سودان كەيىن سانامدى: «اجداھا شىعا كەلسە قايتپەكسىڭ؟» – دەگەن ساقتاندىرۋ رەفلەكسى تەجەدى دە، جاعالاۋعا جاقىنداۋدىڭ قاجەتى جوقتىعى ەسىمە تۇسىپ، جۇرىسىمدى كىلت توقتاتتىم. جۇرەك اتتاي تۋلاپ دۇرس-دۇرس سوعادى. يەن تاۋداعى جالعىزدىق، ۇڭىرەيگەن كور شاتقالداعى جاقپارتاستار بارى-بارى بىرىگىپ كەلىپ ونسىز دا ەلەگىزىپ تۇرعان كوڭىلدى كۇپتى ەتكەندەي. بىراق سونشا جەردەن ىزدەپ كەلگەن سوڭ بۇل ايماقتى اسىقپاي-اپتىقپاي بايقاپ قاراۋ كەرەك قوي دەگەن ىشتەگى قارسىلىق سەزىمى ۋاقىت ساناپ بەلەڭ الدى دا، بويدا باتىلدىق پايدا بولا باستادى. سونىڭ وزىندە كولدى، ونداعى قۇبىلىستاردى وعان جاقىنداماي-اق بەتكەيدە وتىرىپ باقىلاۋدى جون كوردىم.

اشىعىن ايتايىق، مۇندا اناۋ دەپ ايتارلىق ەشقانداي وزگەشەلىك كوزگە ۇرىپ كورىنىپ تۇرعان جوق. كول. يا، كادىمگى كوپ كولدىڭ بىرى، بۇل. ونىڭ جيەگى ۇيدەي-ۇيدەي بوپ تەڭكيگەن قويتاستاردان، تىربييا وسكەن اعاش پەن بۇتالاردان اياق الىپ جۇرگىسىز.

كول تولقىپ جاتىر. مىنا كەيپىندە ول تىپتەن موماقان، تىپتەن جۋاس. ىشىندە الىپ ماقۇلىق، اجداھا بار دەگەن سوزدى بۇرىن-سوڭدى ەستىمەگەن ادام بولسا ونىڭ موپ-مولدىر سۋىنا قويىپ كەتىپ، راحاتتانا جۇزەر ەدى. ول ول ما، جاعالاۋداعى جۇقا تاستاردى جيناپ الىپ، مايدا تولقىن ۇستىمەن ىزعىتىپ تۇرىپ جالاق جالاتار ەدى. بۇل، ارينە، كوڭىلىندە ەشبىر قاۋىپ-قاتەرى جوق جاننىڭ ىستەيتىن ىسى. ال، بىز شە؟! اي، قايدام…

و، باستاعى اڭگىمەنى ەستىگەننەن كەيىن وعان شومىلماق تۇگىل، باقايىمىزدى باتىرۋعا دا سەسكەنەر ەدىك.

كولدى سىرتتاي باقىلاپ وتىرعان مەنىڭ ويىمدى كەلەسى بىر ساتتە: «جالپى،  وسىنداي جايلاردىڭ بولۋى مۇمكىن بە؟ الەمدەگى وزەن، كولدەردە بۇرىن-سوڭدى سونداي جاعدايلار بايقالعان با؟ بايقالسا، ول قانداي جەرلەردە بولعان؟» –دەگەن سۇراقتار مازالادى.

مۇنداي جايلار مەرزىمدى باسپاسوز بەتتەرىندە وقتا-تەكتە بولسا دا سوز بولىپ جۇرگەنىن بارىمىز جاقسى بىلسەك كەرەك. اسىرەسە، ول بەلگىلى زوولوگ، بريۋسسەلدەگى كورولەۆالىق جاراتىلىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى بەرنار ەيۆەلمانستىڭ «تەڭىزدىڭ الىپ جىلاندارى» اتتى كىتابى جارىققا شىققاننان كەيىن جۇرتشىلىق نازارىن وزىنە قاتتى اۋداردى. اتالمىش كىتاپتا تابيعاتتىڭ وزىمىز سوز ەتىپ وتىرعان قۇپييا جايلارى تۋرالى جۇزدەگەن مىسالدار كەلتىرىلگەن بولاتىن. سونىڭ بىرى ماسەلەن لوح-نەسس كولىندەگى عاجايىپ.

– كوككولدەگى بەيمالىم ماقۇلىق سونىڭ «اعايىنى» ەمەس پە؟

جوعارىداعى جايلاردى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ وتىرىپ قالاي داۋىستاپ جىبەرگەنىمدى بايقاماي وزىمنەن وزىم شوشىپ كەتتىم. بىرەۋ ەستىپ قويعان جوق پا دەگەندەي جان-جاعىما قاراپ، بۇل توڭىرەكتە مەنەن باسقا ەشكىمنىڭ جوقتىعى ەسىمە تۇسكەن سوڭ كوڭىلىمدى ورنىقتىرعانداي بولدىم. الدىڭعى جاقتاعى ايدىن شالقارعا قارايمىن، وندا پالەندەي وزگەشەلىك بايقالمايدى. كول بەتى سول العاشقىدا كورگەندەي باز-باياعىسىنشا جايىمەن تولقىپ جاتىر. وسىلاي وتىرعانىمدا تۇس بولدى، ودان كەيىن كۇن ەكىندىگە ەڭكەيدى دە، تاۋلى وڭىر بەتكەيىندەگى كولەڭكەلەر ۇزارا باستادى. ەندى ەكى تىزەمدى قۇشاقتاپ بۇلاي وتىرا بەرۋىمنىڭ ەشقانداي دا قاجەتى جوق ەكەنىن سەزدىم. «ىمىرت ۇيىرىلمەي تۇرعاندا ەتەكتەگى بوكتەرگە جەتىپ، قونالقالىق ورىن ىزدەستىرۋ كەرەك»، – دەدىم وزىمە-وزىم ىشتەي كۇبىرلەپ. سويتتىم دە، تاۋ باسىنداعى توستاعانداي كولگە سوڭعى رەت كوز تاستاپ، كەلگەن ىزىممەن كەرى قايتۋعا جينالدىم.

«نە كوردىڭ، نە بىلدىڭ؟» تاۋ ەتەگىنە قاراي تۇسىپ كەلە جاتقاندا مەنى ەندى، مىنە، وسى سۇراق مازالادى. «ەشتەڭەنى دە بىلگەنىم جوق، ەشتەڭەنى دە سەزگەنىم جوق»، – دەيمىن ىشتەي. راسىندا دا سولاي ەمەس پە؟ ويتكەنى، ول جەردەن كورگەنىم – كادىمگى كول. ونىڭ قازاقستاننىڭ باسقا جەرىندەگى وزىم كەزدەستىرگەن اقكول، قاراكول، تۇزكول، قوسكول سيياقتى كوپ كولدەردەن ەشقانداي دا ايىرماشىلىعى جوق. سىرت قاراعاندا مۇنىڭ ورنالاسقان ورنى دا، جالپى كورىنىسى دە بارى-بارى سولارعا ۇقساس. «وندا بۇل جەرگە نەسىنە كەلدىڭ؟» – دەيدى ويدان وي تۋدىرعان تاعى بىر داۋىس. «اۋىزدان-اۋىزعا جەتكەن اڭىز، كول ىشىندەگى اجداھا، الىپ ماقۇلىق بار دەگەن داقپىرت. سونىڭ اسەرىنە ەلىگىپ، جەتەگىنە ەرىپ كەلدىم. جولساپاردىڭ ناتيجەسىز، جاڭالىقسىز اياقتالعانى وكىنىشتى»، – دەيمىن ىشتەي قىنجىلا تىل قاتىپ.

بىراق ول اڭىز دا، داقپىرت تا بولىپ شىققان جوق. بىزدىڭ ساپارىمىز ناتيجەسىز، جاڭالىقسىز اياقتالمادى… كوككولدىڭ قۇپييا سىرى بار ەكەن!

ول اۋدان ورتالىعى – مەركەگە كەلگەن سوڭ بەلگىلى بولدى.

«قالاي؟» – دەيسىز عوي…

كوككولدەن قايتىپ كەلگەن سوڭ ماسەلەنىڭ مان-جايىن بىر بىلسە وسىلار بىلەدى-اۋ دەگەن نيەتپەن اۋداندىق گازەت رەداكتسيياسىنداعى ارىپتەستەرگە سوعا كەتۋدى جون كوردىم.

– وي، ونى بىز بىلەمىز عوي،– دەدى سول مەزەتتە شەتكى ورىندىقتا وتىرعان جاس جىگىت: – قاپ! – دەدى سودان سوڭ ول، – ماسەلە بۇلاي بولعاندا، وۋ باستا بىزدەرگە جولىعۋىڭىز كەرەك ەدى. كوككولگە بارىپ بەكەر اۋرە بولعانسىز. ول وسى جەردە-اق بىتەتىن شارۋا ەمەس پە؟!

جاس جىگىتتىڭ بۇل سوزىن وتىرعانداردىڭ بارى قوستادى. سويتسەك، اڭگىمە توركىنى مىنادا بولىپ شىقتى. وسى مەركەدە اناتوليي پەچەرسكيي دەگەن ادام بار ەكەن. نەگىزگى ماماندىعى مۇعالىم ول اۋدان ورتالىعىنداعى №2 ورتا مەكتەپتە ساباق بەرە جۇرىپ، بوس ۋاقىتىن قورشاعان ورتانى قورعاۋعا، تابيعات تاڭعاجايىپتارىنىڭ قۇپيياسىن اشۋعا ارنايدى. مۇنداي قۇشتارلىق كەلە-كەلە ونى ولكەتانۋشىلىق ەنتۋزيازمعا جەتەلەيدى دە، اقىرىندا بۇل ىسكە ول شىنداپ كىرىسەدى. سودان بەرى بۇل وڭىردە ونىڭ بارماعان، ارالاماعان جەرى قالماپتى. وتىرعانداردىڭ ايتۋىنشا، اناتوليي پەچەرسكيي كوككولدى جاقسى بىلەتىن بولىپ شىقتى. سەبەبى، ول وسىدان بىراز جىل بۇرىن ونداعى جۇمباق قۇبىلىستى وز كوزىمەن كورگەن، سودان باستاپ مەكتەپتەگى جاس ناتۋراليستەر ۇيىرمەسى مۇشەلەرىنەن ەكسپەديتسييا جاساقتاپ، كولدى جىل سايىن باقىلاۋعا العان. سوزدىڭ توق ەتەر تۇيىنىنە كەلگەندە، وسىناۋ قاراپايىم اۋىل مۇعالىمى وڭتۇستىك قازاقستان تەرريتوريياسىنداعى بۇرىن ەشكىم نازار اۋدارماي كەلگەن عاجايىپ قۇبىلىس تۋرالى ماسكەۋدەگى وقىرماندارىنا بىرىنشى بولىپ حابارلاپ  «زنانيە ي سيلا» جۋرنالىنا ماقالا جولدايدى. ونى وقىعان عالىمدار مەن ماماندار مەركەلىك ولكەتانۋشىعا بۇل باعىتتاعى زەرتتەۋ مەن باقىلاۋدى ودان ارى قاراي قالاي جۇرگىزۋدىڭ كەرەكتىگىن ايتىپ، تۇرلى تاپسىرمالار بەرىپتى. سودان اناتوليي پەچەرسكيي رەسەي عىلىم اكادەميياسىنىڭ ا.ن.سەۆەرتسەۆ اتىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرلەرىمەن حات جازىسىپ تۇرادى ەكەن.

– جۇرىڭىز، ەگەر كەزدەسەمىن دەسەڭىز سول ادامعا بارىپ جولىعايىق. بىزدىڭ ويىمىزشا كوككول قۇپيياسىن سول كىسىدەن ارتىق ەشكىم بىلمەيدى، – دەدى اڭگىمەسىنىڭ سوڭىندا گازەت قىزمەتكەرى.

– مەن بۇل جەردە كوپتەن بەرى تۇرامىن،– دەدى اناتوليي بىزبەن كەزدەسىپ شارۋامىزدى بىلگەن سوڭ. – سىزدەر سۇراعان جايتتى اۋىل ادامدارىنان بالا كەزىمنەن ەستىپ وستىم دەسەم، تىپتەن ارتىق ايتقاندىق بولا قويماس، سىرا. ويتكەنى كوپتى كورگەن كونەكوز قارييالار سوناۋ تاۋ كولىندەگى ۇزىن مويىن، الىپ ايداھارمەن بەتپە-بەت كەلىپ كورمەسە دە، ونىڭ سۋدى تولقىتقانىن، تۇن ىشىندە سول ايماقتان جاقپارتاستاردى جاڭعىرىقتىرا ۇن شىعاراتىنىن يلاندىرا اڭگىمەلەيتىنى كۇنى بۇگىنگە دەيىن كوز الدىمدا. 1976 جىلى جالعىز وزىم، ودان از ۋاقىت وتكەن سوڭ جاس ارحەولوگتار ۇيىرمەسىنىڭ بىر توپ مۇشەلەرىمەن بىرگە بارىپ اتالمىش جەردى بايقاستاپ كورگەنىمىز بار. و، جولى بىز ەسكىدەن قالعان مادەني ەسكەرتكىشتەردىڭ جۇرناقتارىنىڭ، قالدىقتارىنىڭ تالايىن تاۋىپ قايتتىق، بىراق اجداھا جايلى اڭىز ىزى بايقالا قويماعان ەدى. سول ساپاردا قاۋەسەتتىڭ قيسىنسىزدىعىنا شۇبام قالمادى.

دەگەنمەن، الگى اڭگىمەنى ەستىگەن مەنىڭ ۇلىم ۆولوديا كولدى تاعى بىر رەت كورۋگە قويار دا قويماي وتىرىپ كوندىردى. العاشىندا بارعىم كەلمەسە دە، تاۋ ورتاسىن ويىپ قويعانداي تاناكوزدەنىپ جاتقان  كوككولدىڭ سۇلۋ كورىنىسى سول جازدا مەنى وزىنە قايتادان تارتقانداي ەدى. سونىمەن، بالام ەكەۋمىز جولعا شىقتىق. تانىس جەرگە جەتكەن سوڭعى شاتىر تىگىپ، جاعالاۋدا بىر اپتاداي سەرۋەن قۇردىق.

ۇمىتپاسام ەرتەڭ قايتامىز دەپ جينالىپ جاتقان كۇنى… يا..، يا سول كۇنى ۆولوديا ەكەۋمىز سۋعا تۇستىك. اياقتى بالادا تىنىم بار ما، ارلى-بەرلى كول جاعالاپ شاپقىلاعان ول بىر مەزەتتە تاۋعا ورمەلەپ الىسقا ۇزاپ كەتتى. وسى كەزدە مەن جىم-جىرت تىنىشتىقتاعى بەيقام جۇرگەن قۇستاردىڭ كول بەتىنەن دۇركىرەي ۇركىپ ۇشقانىنا تاڭ قالدىم. اياعىمدى مالىپ وتىرعان ايدىن شالقارعا كوز جۇگىرتكەنىمدە جۇرەگىم دىر ەتە تۇستى. مەنەن جەتى-سەگىز مەتر شاماسىنداعى تولقىندار شىمىرلاپ، ىلە سالدەن سوڭ الدەبىر بولار-بولماس يرەكتەر بايقالدى. قۇبىلىس سات سايىن ايقىندالا تۇستى. تولقىندار تەڭسەلە لىقسىدى. سۋ بەتىندە بۋىلتىق-بۋىلتىق يرەكتەر پايدا بولدى.

زارە-قۇتىم قالماي شوشىعان مەن جالما-جان ۆولودياعا ەسكەرتپەك بولىپ جانۇشىرا مىلتىعىما قاراي جۇگىردىم. بۇل كورىنىستى الىستان بالام دا كورىپ كەلەدى ەكەن. ەسىمدى جيىپ ارتىما قايىرا كوز سالسام بەلگىسىز دەنە سيياقتى تولقىندار تۇسىپ، تىپتى بۇرالاڭداپ جاتقان وركەشتەرگە مايدا سۋدىڭ اقىرىن سوعىلىپ جاتقانىن بايقادىم. وسى كورىنىس بىرنەشە مينۋتقا سوزىلدى، سونان سوڭ «ايداھار» بەينەلى تولقىندار بىرتە-بىرتە باتا باستادى… سول كەزدە بارىپ كينوكامەرا مەن فوتواپپارات ەسكە ساپ ەتە تۇستى. بىراق ولار قايدا، بىرەۋ قايدا… مەلشيگەن كۇيى قاتتىق تا قالدىق…

اۋىلعا قايتىپ كەلگەن سوڭ مەن بىز باستان وتكەرگەن وقيعانى رەسەي عىلىم اكادەميياسىنىڭ A. ن. سەۆەرتسەۆ اتىنداعى ەۆوليۋتسييالىق مورفولوگييا جانە جانۋارلار ەكولوگيياسى ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى، بيولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى سەرگەي كونستانتينوۆيچ كلۋموۆقا جولدادىم. سودان باستاپ ول كىسى ەكەۋمىزدىڭ ارامىزدا تۇرلى پىكىر الىسۋعا تولى حات جازىسۋ باستالدى. سولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى مىنالار; وقىپ كورەمىز، تانىسامىز دەسەڭىزدەر وعان ەشبىر قارسىلىق جوق.

جوعارىداعى جايلاردى بايىپپەن بايانداعان اناتوليي وسى جەرگە كەلگەندە اڭگىمەسىن كىلت توقتاتتى دا ۇستەل تارتپاسىنا قول جۇگىرتىپ، ودان قاتىرما قاعازدى جۋان پاپكانى الىپ شىقتى. مۇندا ماسكەۋلىك عالىمنان كەلگەن حاتتار رەت-رەتىمەن تىگىلگەن ەكەن. اينالاسى جارتى ساعاتتىڭ ىشىندە بىز ولاردىڭ بارىمەن مۇقييات تانىسىپ، سولاردىڭ ىشىندەگى كەرەكتى-اۋ دەگەن ۇش-تورتەۋىن قويىن داپتەرىمىزگە كوشىرىپ جازىپ الدىق. ونىڭ بىرەۋى – ەڭ العاشقى جولدانعان حات ەدى. وندا اناتوليي سەرگەي كونستانتينوۆيچتەن: «بۇل قۇبىلىستى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ جۇمباق جايت جونىندەگى سىزدىڭ پىكىرىڭىز قالاي؟– دەپ سۇراپتى. وعان عالىم تومەندەگىدەي جاۋاپ قايتارعان.

«مۇنداي حات-حابارلار مەندە جەتكىلىكتى. تىپتى عاجايىپ ماقۇلىقتاردىڭ سۋرەتتەرى سالىنىپ كەلگەندەرى دە كەزدەسەدى. ارينە، بۇلاي بولۋى مۇمكىن ەمەس دەپ بىر اۋىز سوزبەن وپ-وڭاي قۇتىلا سالۋعا دا بولار ەدى. بىراق، اۋەلى اسىقپاي جاۋاپ ىزدەپ كورەلىك. جۇرتقا كۇلكى بولىپ قالارمىز دەپ قاۋىپتەنبەي-اق عالىمداردىڭ باتىلىراق سويلەگەندەرى دۇرىس قوي. ۇندەمەي قۇتىلۋعا جانە بولمايدى. ونداي جاعدايدا الگىندەي قيلى-قيلى اڭىز-قاۋەسەتتەردىڭ ورشىپ نەمەسە باسقاشا ماعىناعا يە بولىپ كەتەتىنى مالىم. عالىمدار تابيعاتتىڭ جۇمباق سىرلارىنا جاۋاپتى زەرتتەپ، ىزدەۋگە تيىس. ونى اشىپ، دالەلدەپ وتىرۋعا مىندەتتى. سوندىقتان دا سىز وزىڭىز بايقاعان قۇبىلىستى اياقسىز قالدىرماڭىز، تىڭعىلىقتى زەرتتەۋ، باقىلاۋ جۇرگىزۋدى مىقتاپ قولعا الىڭىز».

ال ەكىنشى حات: «جالپى جان-جانۋارلار الەمىندە جوعارىداعىداي قىزىق جايلاردىڭ كەزدەسەتىنى راس پا؟»–دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرۋگە ارنالىپتى.

«ارينە كەزدەسەدى، – دەگەن بۇل ساۋالعا ماسكەۋلىك عالىم. – عىلىم وكىلدەرى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جانۋارلار الەمىنىڭ بىزگە بەلگىسىز بولىپ كەلگەن ونداعان تۇرلەرىن تاپقانى ەشكىمگە دە قۇپييا ەمەس. ايتالىق زوولوگ ارىپتەستەرىمىزدىڭ سوڭعى كەزدەرى امەريكادان قاناتىن جايعان كەزدە ونىڭ قاۋىرسىندارى 3 مەتر جەردى قامتيتىن قۇستى كەزدەستىرگەنىن ەسكە الساق تا جەتىپ جاتىر. بىز قازىر جەر بەتىندەگى جان-جانۋارلار الەمىن جەتىك بىلەمىز دەپ سالىستىرمالى تۇردە ايتا الساق تا، كول مەن تەڭىز، مۇحيت استىنداعى قۇپييا تىرشىلىكتىڭ قىر-سىرى الى كۇنگە جەتە زەرتتەلىپ بولا قويعان جوق. ماسەلەن مەن سىزگە حات جازىپ وتىرعانىمدا لەنينگرادتىق زوولوگتان تەڭىز جانۋارىنىڭ بۇرىن-سوڭدى ەش جەردە كەزدەسپەگەن بىر تۇرى – پوگونوفوردىڭ تابىلعانىن ەستىدىم».

ەندى ۇشىنشى حاتتان ۇزىندى كەلتىرەلىك.

«سىز مەنەن: «كوككولدەگى قۇبىلىستى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟»–دەپ سۇراپسىز. قانداي دەرەك بولماسىن ونى اسىقپاي وتىرىپ، عىلىمي تۇرعىدا جان-جاقتى مۇقييات تەكسەرىپ الۋ لازىم. وسى ورايدا وتكەننىڭ بىر مىسالىن ايتا كەتەيىن. پروفەسسور ب. ف. پورشنەۆ 1959 جىلى تيان-شان ساپارى كەزىندە سارىشەلەك كولىندە بولادى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار بۇل كولدە ايداھارعا ۇقساس الدەبىر قۇبىجىق بارىن، كەيدە ونىڭ سۋ بەتىمەن كولدى كەسىپ وتىپ، جوق بولاتىنىن ايتىپ جۇرەدى ەكەن. سول جولى پروفەسسور كۇتپەگەن جەردەن وسى جۇمباق جايدىڭ كوزبە-كوز كۋاسى بولىپتى. بىر مەتر شاماسىنداي ۇزىن موينى بار كەسپەلتەك بورەنە سيياقتى دەنەنىڭ كۇن كوزىنە جارق-جۇرق شاعىلىسىپ، كول بەتىن كەسىپ وتكەنىن جارتى شاقىرىم جەردەن وز كوزىمەن انىق كورەدى. «دەمەك قاۋەسەتتىڭ راس بولعانى عوي؟» دەپ ويلايدى ول. كەيىن بەلگىلى بولدى، بايىپتان بۇل بار بولعانى جارىق ەلەسىنىڭ الدامشى اسەرى ەكەن! جۇزىپ بارا جاتقان ايداھار دا ەمەس، بەيمالىم ماقۇلىق تا ەمەس – بىرقازان، ال ۇزىن قۇيرىعى سەكىلدەنگەن نارسە – قۇستىڭ سوڭىنان ەرگەن بالاپاندارى بولىپ شىقتى. ول الىستان كۇن ساۋلەسىمەن شاعىلىسىپ، ساعىمدانىپ، جارقىلداپ جانار الداعان. سوندىقتان كوككولگە دە اسىقپايىق. الىپتىڭ ارتىن كۇتەلىك. سالەممەن س. ك. كلۋموۆ».

– ماسكەۋلىك عالىمنىڭ، – دەيدى اناتوليي ستول ۇستىندەگى حاتتاردى جيناستىرىپ جاتىپ. – كولگە تيياناقتى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جونىندەگى اقىل-كەڭەستەرى مەنى جىگەرلەندىرە تۇستى. ونىڭ ۇستىنە مەركە اۋداندىق وقۋ بولىمى ماعان وزىمىزدىڭ ورتا مەكتەپ وقۋشىلارى مەن ناتۋراليستەرىنەن ەكسپەديتسييا ۇيىمداستىرۋعا، كولدى تەك كۇندىز عانا  ەمەس، ايلى تۇندەردە دە باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن اپپاراتتار تابۋعا، باسقا دا قۇرال-جابدىقتار ساتىپ الۋعا كومەكتەستى. تانىس تاۋ اراسىنا كەلگەن سوڭ بالالار قۇپييانى انىقتاۋعا بار ىقىلاسىمەن كىرىستى. كولگە تاۋلىك بويى باقىلاۋ قويدىق. بىر كۇنى تۇن ىشىندە ەل قالىڭ ۇيقىعا كەتىپ، اي ەندى-ەندى  قىلتيىپ تۋىپ كەلە جاتقاندا كەزەكشىلەر  سۆەتا نەپرياحينا مەن ۆيتيا پلوتنيكوۆ شوككەن تۇيەنىڭ بوزداعانى سيياقتى ۇندى ەستيدى. ودان كەيىن قاتتى ايقاي شىققانداي بولادى. كەزەكشىلەر جانتالاسىپ شاتىرعا قاراي جۇگىردى دە: «كولدە جىلان ىسقىرادى!» – دەپ ەنتىگە توقتادى.

جوعارىداعى وقيعا سول جازدا ودان كەيىن قايتىپ قايتالانعان جوق. «بۇل نە قۇبىلىس؟–دەۋمەن بولدىق ىشتەي. ال، كۇز كەزىندە ەكسپەديتسييادان قايتىپ ورالعانىمىزدا بىزدىڭ قولىمىزدا كوپتەگەن مالىمەتتەر جيناقتالعان ەدى. سونىڭ العاشقىسى – كوككولدىڭ دەڭگەيى شەلەكتەپ جاۋعان جاڭبىرلى كۇندەرى دە ونىڭ سۋى نە ورتايماي، نە اسىپ-توگىلمەي سول قالپىندا قالاتىندىعى بولاتىن. مۇنىمەن قاتار بالالار كولدىڭ باتىس جاعىنداعى جەردەن سۋدى تومەن قاراي قورقىراتا سورىپ، كەيدە ونى سىرتقا قاراي لىقسىتا شىعارىپ جاتقان شاعىن يىرىمدەردى بايقاپ قالعان. كەيىن ونى مەن دە كورىپ، سۋرەتكە تۇسىرىپ الدىم. ونداي شۇڭقىرلار، اسىرەسە، اۋا رايى تىمىق كۇندەرى كولدىڭ بارلىق جەرىنەن شۇرىق تەسىك كيىزدەي بولىپ انىق كوزگە شالىناتىن. وقۋشىلاردىڭ سول جازدا بايقاعان تاعى بىر نارسەسى ول – تۇيەنىڭ بوزداعانىنا ۇقساس دىبىس شىعىپ، كول سۋىنىڭ استان-كەستەڭى شىققان تۇننىڭ ەرتەڭىندە ونىڭ جاعاسىندا كەسەك-كەسەك تاۋ جىنىستارىنىڭ، اقتاڭداق تۇز تۇنباسىنىڭ جينالىپ قالاتىندىعى ەدى.

اناتولييدىڭ اڭگىمەسىن تىڭداپ وتىرعاندا بىزدىڭ ويىمىزعا مىناداي سۇراقتار كەلدى: «ول كولدەگى شۇڭقىرلار نەنى بىلدىرەدى، بار جۇمباقتىڭ سىرى مۇمكىن وسىندا شىعار؟» – دەگەن وي بولاتىن. اڭگىمە يەسىنە وز پىكىرىمىزدى ايتقانىمىزدا، ونىڭ جورامالى دا دال وسىعان كەلىپ ساياتىنىن اڭعاردىق.

سەبەبى…

مەركەلىك مەكتەپ وقۋشىلارى ەكسپەديتسيياسىنىڭ ەكى جىلعى جۇرگىزگەن باقىلاۋ جۇمىستارىنان كەيىن، كوككول قۇپيياسىمەن تانىسۋ ماقساتىندا بۇل جەرگە وڭتۇستىك قازاقستان گەولوگييالىق بارلاۋ باسقارماسىنىڭ گەولوگى ب. ۆولچكوۆ ارنايى كەلەدى. ول سول ساپارىنىڭ ناتيجەسىندە كولدىڭ مۇزداقتاردان جانە مورەنالىق قىرتىستار قاباتىندا پايدا بولعاندىعىن انىقتادى. مورەنالاردا شۇڭقىرلار وڭاي جاسالىنادى ەكەن، تىپتەن كول تۇبىندەگى جاتقان ونداي «تەسىكتەر» جەر قىرتىسىنىڭ استىنان بىرىگىپ كەلە جاتقان تۇتاس كانالدى قۇراعان. گەولوگتار تۇڭعيىق تۇبىندەگى وسىنداي كانالدى تاۋىپ، ونىڭ تەرەڭدىگىن ولشەۋ مۇمكىندىگىنە قول جەتكىزەدى. بۇدان شىعار قورىتىندى: جاۋىن-شاشىنعا، جەر استىنىڭ گيدروگەولوگييالىق ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى سۋدىڭ بىراز بولىگى كول تۇبىندەگى كانالدارعا سورىلىپ وتىرىلادى. كەيدە سۋ السىز سورىلعاندا كول ۇستىندە كىشكەنە شۇڭقىرلار پايدا بولىپ، ىسقىرىق ەستىلەدى. ال قاتتى سورىلعاندا «ايقايلاعان» داۋىس جاڭعىرىعىپ جەتەدى. بۇنداي سۋ قاقپالارى ەشتەڭەدەن حابارسىز سۋعا شومىلعانداردى جانە كولدى كەشە سۋ ىشكەن مالداردى تۇڭعيىققا تارتىپ كەتىپ وتىرعان. جەر استى كانال-سيفوندار كولدىڭ تۇراقتى دەڭگەيىن قالپىنا كەلتىرىپ تە تۇرادى. سۋ بىردە كانال ارقىلى تومەنگە سورىلىپ الىنسا، ەندى بىردە كانال ارقىلى جەر قىرتىسىنداعى مينەرالدارمەن بايىتىلىپ فونتان سيياقتى سىرتقا اتىلادى. اڭىزداعى كول سۋىنىڭ ەمدىك قاسيەتتەرگە يە ەكەندىگىنىڭ، سوسىن كول جاعاسىندا كەيدە تۇز تۇنبالارىنىڭ جينالىپ قالاتىندىعىنىڭ بىر سىرى وسىندا جاتسا كەرەك.

تالاي ۋاقىت اڭگىمە بولعان كوككول قۇپيياسى وسى. جەرگىلىكتى اۋەسقوي ولكەتانۋشىنىڭ، ونىڭ ەنتۋازيست جاس دوستارىنىڭ جانە عالىمداردىڭ قازىرشە انىقتاعان جايلارى جوعارىداعىداي پايىمداۋلارعا اكەلىپ وتىر. مۇمكىن بۇدان باسقا دا جۇمباعى بار شىعار… ونى زەرتتەۋ الداعى كۇندەردىڭ ەنشىسى.

اۆتورى: جانبولات اۋپباەۆ، فوتو: التىنبەك قارتاباەۆ

0
       

پىكىر جازۋ

كىرۋ
*
*



تىركەلۋ
*
*
*
جاڭا قۇپييا سوز