.

كەتچۋپ قوسقان ۇلەس

يلليۋستراتسييا: دجواننا گۋدمان (حەنري حاينتس، ونىڭ كومپانيياسى شىعاراتىن ونىمدەر جانە فابريكاسىنىڭ سۋرەتتەرى)

گەنري دج. حاينتستىڭ ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە قوسقان ۇلەسى وراسان: ول وسى دامدەۋىشكە دەن قويعانعا دەيىن كەتچۋپتەگى كونسەرۆانتتار سىزدى تۇرلى سىرقاتقا شالدىقتىرۋى مۇمكىن ەدى.

كەتچۋپ امەريكا نارىعىنا العاش حىح عاسىردا شىعارىلعان. الايدا سول كەزدەگى سوۋس قۇرامىنداعى ينگرەديەنتتەردى قازىرگىمەن سالىستىرۋعا دا كەلمەيدى.

ازىق-تۇلىككە قاتىستى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىعىن العاش قولعا العاندار نەگىزىنەن قىزاناقتان جاسالاتىن بۇل سوۋستى قويۋلاندىرىپ، وتىرىك قىزىل تۇسكە بوياۋ ۇشىن وندىرۋشەلەر اسقاباق قابىعىن، الما قالدىقتارى (شىرىنىن العاننان كەيىن قالاتىن قابىعى، مايەگى، دانى مەن ساباعى) مەن كۇنباعىس كراحمالىن قوسا باستاعانىن ايتىپ شاعىمدانادى. فرانتسۋزدىق بىر اسپاز دۇكەن سورەلەرىندەگى كەتچۋپتى «لاس، شىرىگەن ارى بۇلىنگەن» دەپ سيپاتتاعانى دا بار.

حىح عاسىردىڭ سوڭىنا تامان وندىرۋشىلەر ونىڭ بوتەلكەدە ىدىراۋىن باياۋلاتۋ ۇشىن قۇرامىنا حيمييالىق پرەزەرۆاتيۆ، ياعني كونسەرۆانتتار قوسقان. تۇبەگەيلى وزگەرىس حىح عاسىردا قازىرگى كەتچۋپتىڭ شىعۋىمەن كەلدى. وقيعا وسى ەلدەگى ەڭ باي ازىق-تۇلىك وندىرۋشىلەرىنىڭ بىرى گەنري دج. حاينتس پەن مەملەكەتتىك مەكەمەدە ازىن-اۋلاق جالاقىعا ىستەيتىن حيميك اراسىنداعى سەرىكتەستىكتەن باستالدى. ەكەۋى دە دەنساۋلىققا زيياندى ونىم – ۇلتتىق پروبلەما دەگەن ورتاق كوزقاراستى ۇستانادى.

بۇل ماسەلە بويىنشا، حارۆي ۋاشينگتون ۆايليدىڭ ۇستانىمى ەرەكشە ەدى. اقش اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ حيمييا ونەركاسىبى بيۋروسى باسشىسى رەتىندە ۆايلي 1880 جىلدارى ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ ستاندارتتارىن العا تارتۋمەن بولدى. ونىڭ قول استىنداعى زەرتحاناشىلار ۇن قۇرامىنا گيپس قوسۋدان دارشىنعا كىرپىش توزاڭىن ارالاستىرۋعا دەيىنگى تۇرلى الاياق­تىق فاكتىلەرىن، سونداي-اق فورمالدەگيدتەن بۋراعا دەيىن ارتۇرلى سىنالماعان كونسەرۆانتتاردى جانتۇرشىكتىرەر جاۋاپسىزدىقپەن قولدانۋ وقيعالارىن اشكەرەلەگەن.

حاينتستىڭ كوزقاراسى، اسىرەسە، وسى يندۋستريياداعى ارىپتەستەرى ۇشىن تاڭ قالارلىق ەدى. ول ازىق-تۇلىك پەن سۋسىن بويىنشا ستاندارتتار ورناتۋعا قارسى بولعان ارى كەز كەلگەن تالپىنىستى توقتاتۋعا تىرىسقان اقش-تىڭ باسقا كورپوراتسييالارىمەن بىر ساپقا تۇرۋدان باس تارتتى.

ول 1844 جىلى پيتسبۋرگتەگى نەمىس يمميگرانتتارى وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. اتا-اناسى دجون مەن اننا مارگارەتا دىنشىل ليۋتەراندار بولاتىن. وتباسىنداعى سەگىز بالانىڭ ىشىندە گەنري ەڭ ۇلكەنى ەدى. اناسى بالالارىنىڭ جولى تۇزۋ حريستيان بولعانىن قالاپ: «قولدارىڭنان كەلىپ تۇرسا، جاقسىلىق ىستەۋ­دەن تارتىنباڭدار، وز ناپسىلەرىڭنىڭ قۇلى بولۋدان ساقتانىڭدار»، – دەپ جيى ايتاتىن. وتباسىندا بالالاردان ايانباي ەڭبەك ەتىپ، ابىرويلى تۇرۋلارى دا تالاپ ەتىلەتىن.

بالا كەزىندە گەنري وتباسىلىق باقشادان ارتىلعان كوكونىستى كورشىلەرىنە ساتاتىن. 10 جاسقا كەلگەندە ونىڭ وز باقشاسى بولىپ، ول اربامەن جەرگىلىكتى كوكونىس دۇكەندەرىنە ونىمدەرىن جەتكىزىپ تۇردى. ال بوزبالا شاققا جەتكەندە ول كوكونىستەرىن دۇكەندەرگە اتاربامەن تاسۋدى قولعا الادى. وعان قوسا، ول دايىن اقجەلكەكتى كىشكەنتاي شىنى قۇتىدا ساتاتىن ەدى. سول ۋاقىتتا كوپتەگەن تاۋار سورتتارى دەكوراتيۆتىك ماقساتتا دا، ونىمنىڭ تۇسىن بايقاتپاۋ ۇشىن دە تۇرلى تۇستى شىنى ىدىستا ساتىلا باستادى. جاس گەنري شىنى شولمەكتەگى اقجەلكەكتى كورسىن دەپ ادەيى تۇسسىز ىدىس پايدالاناتىن. ال 1888 جىلعا قاراي 44 جاستاعى كاسىپكەر ازىق-تۇلىك تاۋارلارىن شىعاراتىن H.J. Heinz كومپانيياسىن قۇرادى.

1896 جىلى حاينتس كومپانيياسى 60 تۇرلى ونىم شىعارا باستاسا، عاسىر توعىسقاندا بۇل كورسەتكىش 200-گە دەيىن جەتكەن. كومپانييا اقجەلكەك، تۇزدالعان قييار، كەتچۋپ، سىركە سۋى، «چيلي» سوۋسى، قىزاناق تۇزدىعى، سالما، تۇرلى توساپ تۇرلەرى، پىسكەن تۇيەبۇرشاق، جابىلعان شيە، قىشالى دامدەۋىشتەر، قاراقات جەلەسى، كونسەرۆىلەنگەن المۇرت پەن ماكارون، قىشا تۇرلەرى سەكىلدى ونىمدەرىن ۇسىندى. حەينتس ساۋدانىڭ قىر-سىرىن شەبەر مەڭگەرگەن جان ەدى – ول تاۋارلارىن جارنامالاۋ ۇشىن شامدى بيلبودتاردان بويالعان فۋرگوندار، الەمدىك كورمەلەردەگى ديسپلەيلەرگە دەيىن بار مۇمكىندىكتەردى پايدالاناتىن.

سونىمەن قاتار حەينتس ونىمنىڭ ساپاسى مەن ساپالى پرودۋكت شاعاراتىن سەنىمدى كومپانييا تابىستى جارنامانىڭ نەگىزگى العىشارتى ەكەنىنە كامىل سەندى. ول پيتسبۋرگتەگى فابريكاسىنىڭ ەسىگىن قوعامعا ايقارا اشىپ، تۋر ۇيىمداستىردى. سونىڭ ارقاسىندا حالىق فابريكانىڭ تازالىعى مەن جۇمىسشىلارعا كورسەتىلەتىن ەرەكشە قۇرمەتكە سۇيسىنەتىن. ول جەمىس-جيدەك پەن كوكونىستەردىڭ ەڭ ۇزدىك تۇرلەرى بويىنشا ەكسپەريمەنت جاساۋ ۇشىن جىلىجايلار دا سالدى. ەسكى ادەتىنەن تايماي ول ىدىستاردىڭ تۇسسىزدەرىن پايدالانۋعا تىرىستى. تۇتىنۋشى ونىمدى ار قىرىنان كورە الۋ ۇشىن ول ىدىستى سەگىز قىرلى ەتىپ تە شىعارادى.

كەتچۋپتىڭ شىعۋ تاريحى تۋرالى پىكىر كوپ. انىعىن ەشكىم بىلمەيدى. بىراق اقش-تا العاش ساتىلا باستاعان نەگىزگىنەن قىزاناقتان تۇراتىن كەتچۋپتەردە باكتەرييا، زەڭ مەن وزگە دە ميكروبتاردىڭ مول بولعانى انىق. الايدا قۇرامىنا حيمييالىق كونسەرۆانتتار ەنگەن بويدا جاعداي مۇلدە وزگەرىپ شىعا كەلدى.

وسى ونىمدى شىعارعان وزگەلەر سيياقتى حاينتس تە حىح عاسىردىڭ سوڭىنا دەيىن وزىنىڭ كەتچۋبىندە حيمييا­لىق كونسەرۆانتتاردى پايدالانىپ كەلدى. ونىم اناسى قالدىرعان باستاپقى رەتسەپتى بويىنشا، ياعني اعاش قابىعىنان الىنعان ساليتسيل قىشقىلىمەن دايىندالىپ جۇردى. كەيىننەن ول كەڭ قولدانىسقا ەنە باستاعان، حيمييالىق جولمەن الىناتىن، ارزان، دامى جوق ارى تيىمدى كونسەرۆانت ناتريي بەنزوناتىنا كوشتى. كونسەرۆانتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كۇمان كەلتىرىلگەندە حاينتس ويلانىپ قالادى.

كەيىن گەنري وز كومپانيياسىن كونسەرۆانتسىز ونىمدەر شىعاراتىن يندۋسترييا كوشباسشىسىنا اينالدىرۋدىڭ جولدارىن ىزدەي باستايدى. ول كومپانيياسىنىڭ باس مەنەدجەرى ارى بولەسى سەباستيان ميۋلەردەن ەشبىر كونسەرۆانتتى قاجەت ەتپەيتىن قوسپالار ويلاپ تابۋىن سۇراعاندا، ميۋلەر وعان مۇنىڭ شىعىنى مول بولاتىنىن ەسكەرتەدى.

دەگەنمەن حاينتس ايتقانىنان قايتپادى. اقىر اياعى ميۋلەر دە بۇل يدەياعا تولىعىمەن بەرىلەدى. عىلىمي قاعيدالارعا سەنەتىن ول سورەدە ۇزاعىراق ساقتالاتىن ۇيدە جاسالعان كەتچۋپتىڭ رەتسەپتىسىن سىناقتان وتكىزە باستايدى. ول باكتەرييالاردى ولتىرەتىن قىشقىل كونتسەنتراتسيياسى بار فورمۋلانى تاپقىسى كەلىپ، سىركە سۋى مەن پەكتيندىك قىشقىلدىڭ بالانسىنا قولجەتكىزۋگە تىرىسادى. سوڭعىسى قىزاناق قۇرامىنداعى تابيعي زات-تۇعىن. قىشقىلداردىڭ قاجەتتى مولشەرىن انىقتاۋ ۇشىن ميۋلەر قىزاناق ساپاسى جوعارى ارى جۇمساعى كوپ بولۋى كەرەك ەكەنىن انىقتايدى. كونسەرۆانتسىز سوۋس شىعارۋ ۇشىن حاينتس كومپانيياسى بۇگىنگى دامدەۋىشتەردىڭ «اتاسى» سانالاتىن قويۋلاۋ ارى قۇرامىندا قىزاناعى مول تۇرگە اۋىسادى.

مۇنى الترۋيزم دەۋگە كەلمەيدى. پرەزەرۆاتيۆتەردىڭ قاتەرى جۇرتشىلىقتىڭ نازارىن وزدەرىنە اۋدارىپ جاتتى. مۇنىڭ بىر سەبەبى ۆايليدىڭ جۇمىسىمەن بايلانىستى ەدى. 1902 ج. ۆايلي وسى كونسەرۆانتتاردى ەرىكتىلەرگە سىناي باستايدى. ناتيجەسىندە سىناق سۋبەكتىلەرى سىرقاتقا شالدىعادى. بۇل گازەتتەردىڭ مۇقابا بەتتەرىنە شىعىپ، بۇكىل ەلگە تارايدى. حاينتس تۇتىنۋشىلاردىڭ سەنىمىنەن ايىرىلۋ تاۋاردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا جۇمسالماق بولعان شىعىننان دا قىمباتقا تۇسەتىنىن تۇسىنەدى.

ونىڭ كومپانيياسى وز ونىمدەرىنىڭ تازالىعىن جار سالىپ جارنامالاي باستادى. وز باسى حاينتس ىرى ساياساتكەرلەرگە، سونىڭ ىشىندە پرەزيدەنت تەودور رۋزۆەلتكە وزىنىڭ وسى ماسەلەگە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىندىعىن جەتكىزۋ ۇشىن بارىن سالادى. 1906 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا اقش-تا تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا ارنالعان باستى زاڭنامانىڭ العاشقى ەكى بولىگى قابىلداندى. ونىڭ بىرى «ەت ونىمدەرىنىڭ ساپاسىن باقىلاۋ تۋرالى»، ال ەكىنشىسى «ازىق-تۇلىك ونىمدەرى مەن دارى-دارمەكتەردىڭ ساپالىلىعى تۋرالى» زاڭ ەدى. وسى ەكەۋى فەدەرالدىق قاۋىپسىزدىكتى قاداعالاۋ بويىنشا نورماتيۆتىك بازانىڭ ىرگەتاسىن قالادى.

سول كەزدە حاينتستىڭ كونسەرۆانتسىز كەتچۋبى ساتىلىمعا دايىن بولدى. كومپانييانىڭ جارنامالىق ناۋقانىندا ايتىلعانىنداي، ول «مەملەكەتتىك قاداعالاۋشى ورگاندار تاراپىنان ازىق-تۇلىك پرودۋكتىسى ستاندارتقا ساي تازا ونىم وندىرۋشى رەتىندە تانىلدى». امەريكا كەتچۋبىنىڭ جاڭا مودەلى وسى ساياسات، تۇلعالىق پەن حىح عاسىرداعى ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ پايدا بولۋىنان شىقتى دەسەك ەش قاتەلەسپەيمىز. بۇل حيكاياداعى قىزاناقتىڭ دا رولىن ۇمىتپاعان جون.

اۆتورى: دەبورا بليۋم


ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى مەن الەمدىك زەرتتەۋلەردىڭ قاينار كوزىنە قول جەتكىزگىڭىز كەلسە،
shopnationalgeographic.kz ارقىلى ونلاين جازىلىڭىز.

0
       

پىكىر جازۋ

كىرۋ
*
*



تىركەلۋ
*
*
*
جاڭا قۇپييا سوز