.

سولو

كاليفورنييانىڭ يوسەميتي اڭعارىن ارتتا قالدىرىپ، الەكس حوننولد فري سولو ادىسىمەن ەشقانداي ساقتاندىرۋسىز ەل كاپيتاننىڭ وڭتۇستىك-شىعىس بەتىندەگى 900 مەترلىك تىك جارتاستىڭ بويىمەن جوعارى ورمەلەپ كەلەدى. ون جىل بويى ارمانداعان بەلەستى باعىندىرۋ ۇشىن ول بىر جارىم جىلداي جاتتىعىپ، 2017 جىلدىڭ 3 ماۋسىمىندا دەگەنىنە جەتتى.

2016 جىلدىڭ قاراشاسى. يوسەميتي ۇلتتىق پاركىندە تاڭعى ساعات 4:54.

تولعان اي ساۋلەسى ەل كاپيتاننىڭ وڭتۇستىك-باتىس بەتكەيىنە تۇسكەندە الەكس حوننولد گرانيتتى شىڭعا ساۋساقتارىنىڭ ۇشىمەن عانا جابىسىپ تۇردى. ول كوپتەگەن كاسىبي الپينيستەرگە ۇزاق ۋاقىت مۇمكىن ەمەستەي كورىنگەن الەمنىڭ ەڭ كەسكىندى جارتاسىنا «فري-سولو» ادىسىمەن، ياعني جەكە وزى ەش ساقتاندىرۋسىز ورمەلەپ كەلەدى. بۇل – 900 مەتردەن استام تىك جارتاستىڭ شىڭىنا ارقانسىز جالعىز كوتەرىلۋ دەگەندى بىلدىرەدى.

ول اياعىن قويعالى جاتقان گرانيتتىڭ تەگىستەۋ بولىگىنە ماڭدايشامىنىڭ جارىعىن باعىتتادى. جارتاستىڭ حوننولدتان بىر مەتردەي جوعارعى تۇسىندا قولعا ىلىگەر تىرەۋ بولمادى. ودان ارى بىراز ورمەلەسە، جايپاقتاۋ شىم، كولەمى جۇمىر تاستاي تومپەشىكتەر مەن شاعىن جارىقتارعا ىلىگەدى. سولاردىڭ كومەگىمەن الەكس مىقتى ساۋساقتارىنىڭ ارقاسىندا جوعارىعا ورمەلەپ كەلەدى. ال جارتاستىڭ مىنا فريبلاست دەپ اتالاتىن تىك بەتىمەن جىلجۋ ۇشىن ھاس شەبەرلىك پەن بايسالدىلىق قاجەت. الپينيس­تەر مۇنى «ۇيكەلە ورمەلەۋ» دەپ اتايدى. الەكس بىردە: «بۇل شىنىنىڭ ۇستىمەن كوتەرىلگەنگە ۇقسايدى»، – دەگەن-تىن.

قازىر، قۇلاۋعا بولمايدى. فري سولو وزگە قاۋىپتى سپورت تۇرلەرى سەكىلدى ەمەس. قاتەلەسسەڭ، ولىپ كەتۋىڭ مۇمكىن. 60 قاباتتى ۇيدىڭ بيىكتىگىندەي جارتاستا ارقانسىز تۇرعاندا «بالكىم» دەگەن سوزگە ورىن جوق.

حوننولد يوسەميتي اڭعارىنىڭ ەل كاپيتان اتىمەن بەلگىلى شىڭىندا تۇر. ول «تافت پوينت» ۇشىنا كوز تاستاۋدى. ار جىلدىڭ بىرنەشە ايىن ول پاركتىڭ كوزتارتار گرانيت قۇلاماسى مەن قويتاستارىنا ارناپ، ورمەلەيدى. «يوسەميتي – مەنىڭ الەمدەگى ەڭ سۇيىكتى جەرىم»، – دەيدى ول.

الەكستەن 180 مەتر تومەندەگى بورەنەدە وتىر­عان مەنىڭ ەكى كوزىم ونىڭ ماڭدايىنداعى ساۋلەگە تۇستى. ول بىر مينۋتقا جۋىق ەش قوزعالمادى. سول كەزدە ول ماعان ماڭگىلىككە قاتىپ قالعانداي سەزىلدى. نەگە ەكەنىن بىلەمىن. ول وسىدان جەتى جىل بۇرىن ويلاستىرىپ، ساناسىن تۇمشالاعان جوسپارىن ەندى عانا ىسكە اسىرۋدا.

حاننولدتىڭ ەرلىگىن تۇسىرىپ جۇرگەن وپەراتور تاۋ سوقپاعىنا تۇسىپ، كوك تىرەگەن الىپ جارتاستىڭ تۇبىنە جاقىنداپ كەلەدى. مەن ونىڭ راتسيياسىنان شىققان ستاتيكاسىن ەستىپ وتىرمىن. «الەكس باس تارتىپ جاتىر»، – دەدى ول.

«قۇدايعا شۇكىر» دەيمىن ىشىمنەن. الەكس امان قالاتىن بولدى.

ونىمەن كەيىن سويلەسەرمىن. دەگەنمەن ونىڭ نەلىكتەن جوسپاردى ورىنداۋدان باس تارتقانىن بىلەمىن. ول ونى سەزىنە الماۋدا. ارينە، ول سەزىنىپ جاتقان جوق، بۇل بارىپ تۇرعان ەسسىزدىك. بالكىم، مەن وزىمدى ولاي ەمەستىگىنە سەندىرىپ تە جاتقان بولارمىن.

33 جاسار حوننولد مۋزىكا تىڭداعاندى ۇناتادى. ەل كاپيتانعا شىعار الدىندا حوننولد دا­يىندىعىن بىرنەشە جەردە پىسىقتاعاندى جون كوردى. سونداي شىڭداردىڭ بىرى ماروككونىڭ بيىك اتلاسى.

الپينيزم الەمىنىڭ كەي تۇلعالارى فري سولونى سپورت قاتارىندا تىپتى كورمەيدى. سىن تاعۋشىلار مۇنى شوۋعا تەڭەپ، ونى ەسەرسوقتىققا بالايدى. مۇندايدى ورىندايمىن دەپ جۇرىپ، جان تاپسىرعاندار سپورتقا جامان ات اكەلەتىنىن العا تارتادى كريتيكتەر. ال قالعاندارى، بۇدان ارتىق سپورت جوق، بۇل سپورتتىڭ شىڭى دەپ بىلەدى. بۇل قاتاردا مەن دە بارمىن. فري سولونىڭ «اتاسى»، اۋسترييا­لىق الپينيست پاۋل پرويستىڭ ارەكەتىن وسىعان جاتقىزۋعا بولادى. ول الپينيزمنىڭ نەگىزگى مانى تاۋدى «جاساندى كومەكپەن» ەمەس، فيزيكالىق جانە پسيحولوگييالىق قابىلەتپەن باعىندىرۋ دەگەن بولاتىن. 27 جاسىنا دەيىن پرويس 150 شىڭدى بەلبەۋسىز باعىندىرىپ، ەۋروپانى دۇر سىلكىندىرەدى. 1913 جىلدىڭ 3 قازان كۇنى اۋسترييا الپىلەرىنىڭ سولتۇستىك جوتاسىنداعى ماندكوگەل باعىتى ونىڭ سوڭعى ساپارىنا اينالدى.

دەگەنمەن پرويستىڭ يدەيالارى ولگەن جوق. 1960-1970 جىلدارى ونىڭ يدەيالارى الپينيس­تەردىڭ جاڭا لەگىنىڭ «ەركىن ورمەلەۋىنە» سەرپىن بەرەدى. ال ارقان مەن قاۋىپسىزدىك قۇرىلعىلارىن الپينيستەر جوعارى ورمەلەۋ ۇشىن ەمەس تەك قاۋىپسىزدىك ماقساتتا پايدالاناتىن بولدى. فري سولو تاريحىنداعى كەلەسى ەلەۋلى تۇلعا – 1973 جىلى جارق ەتكەن «جالىنداعان» گەنري باربەر. ول قاۋىپسىزدىك بەلبەۋىنسىز يوسەميتيدىڭ سەنتينەل روك شىڭىنىڭ 457 مەترلىك سولتۇستىك بەتكەيىن باعىندىرىپ، الپينيزم الەمىنە جاعا ۇستاتتى. ۇش جىلدان سوڭ 19 جاسار لوس-اندجەلەستىك دجون باچار يوسەميتيدىڭ 91 مەترلىك الىپ جارتاسى نيۋ-دايمەنشنستى جالعىز باعىندىردى. 1987 جىلعا دەيىن بۇدان ىرى جەتىستىككە جەتكەن ەشكىم بولمادى. بىراق سول جىلى كانادالىق كونبىس پيتەر كروفت بىر كۇندە يوسەميتيدىڭ قوس اتاقتى جولى استرومان مەن روسترۋمدى بىرىنەن سوڭ بىرىن ەركىن سولو ادىسىمەن باعىندىردى.

فريسولوشىنىڭ تىرى قالۋ-قالماۋى ساۋساقتارعا تىكەلەي بايلانىستى. ورمەلەس بۇرىن حوننولد كۇندەلىكتى دايىندىققا 90 مينۋتىن ارناپ، فۋرگونىنداعى ارنايى قۇرىلعىدا شەبەرلىگىن شىڭداپ جۇردى. سوڭعى جىلدارى بۇل كولىك ونىڭ ۇيىنە دە، كوشىپ-قونىپ جۇرەتىن لاگەرىنە دە اينالدى.

2007 جىلى 22 جاسار ساكرامەنتولىق ۇيالشاق، بەيكۇنا جۇزدى، بوتا كوزدى الەكس حوننولد يوسەميتي اڭعارىندا بوي كورسەتكەنگە دەيىن كروفتتىڭ ەرلىگىن قايتالايتىن جان بولعان جوق. ول كروفتتىڭ استرومان-روسترۋم جەتىستىگىن جاڭارتىپ، الپينيزم الەمىن دۇر سىلكىندىرەدى. كەلەسى جىلى وسى تاسىلمەن ول قوس اتاقتى جارتاستى – زيون ۇلتتىق پاركىندەگى مۋنلايت باتترەسس پەن يوسەميتيدىڭ حاف-دومىنىڭ سولتۇستىك-باتىس بەتىن باعىندىرادى. بۇل باعدارلاردىڭ ۇزاق ارى تەحنيكالىق تۇرعىدان قيىن بولعانى سونشا، ولارعا قاۋىپسىزدىك بەلبەۋىنسىز ورمەلەۋ ەشبىر الپينيستىڭ ويىنا كىرىپ شىقپاپتى. ال الەكستىڭ بۇدان دا ۇلكەن جاسىرىن جوسپارى بار-تۇعىن.

ەل-كاپيتاندى ەركىن سولو ادىسىمەن باعىندىرۋ يدەياسى الەكسكە اياق استىنان ادرەنالين الۋ ۇشىن ساپ ەتە قالماعانىن ايتا كەتكەن جون. 2009 جىلعى العاشقى ەكسپەديتسييا بارىسىندا ول مەنىمەن بۇل ويىمەن بولىسكەن بولاتىن. ونىڭ تولىققاندى بايسالدىلىعى مەن اسا قيىن جارتاس بەتىنەن وڭاي قوزعالاتىن قابىلەتى ايتىپ تۇرعان سوزدەرىنىڭ قۇر داڭعويلىق ەمەس، وزگەشە دۇنيە ەكەنىنە سەندىرەتىن.

الەكس ەل كاپيتاننىڭ بىرنەشە باعدارىن زەرتتەپ الىپ، الپينيزم مايتالماندارىنىڭ سىناق الاڭىنا اينالعان جانە كوتەرىلۋى بىرنەشە كۇندى تالاپ ەتەتىن اتاقتى فريرايدەرگە توقتادى. ۇزىندىعى 30 مەتر شاماسىنداعى ارقان الپينيستىڭ تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ، يكەمدەلگىش، دەر كەزىندە دۇرىس شەشىم قابىلداۋ مەن ەموتسييالىق توزىمدىلىگىن، بىلەك، يىق، قول مەن اياق ساۋساقتارىن، ارقا مەن قارنىنىڭ مىقتىلىعىن سىنايدى. كەيدە كۇننىڭ تاستى قاتتى قىزدىراتىنى سونشالىق، ول قول ۇستاتپايدى. قاس قاعىم ساتتە اۋا-رايى قۇبىلىپ، جىلى جەل اعىندارىنىڭ ورنىنا داۋىل كەلىپ، تەمپەراتۋرا كۇرت تۇسىپ، مينۋسقا بارۋى دا ابدەن مۇمكىن. كۇتپەگەن جەردەن جارىقتاردان سۋ شىعىپ، ساڭىلاۋلاردان ارا، قۇرباقا مەن قۇستاردىڭ سۋماڭ ەتە قالۋى ىقتيمال. اياق تىرەگەن، قول ىلىنگەن نىق تۇرعان تاستاردىڭ وزى سىر بەرىپ، ورنىنان قوزعالۋى بەك مۇمكىن.

فريبلاست – ورمەلەۋدىڭ ەڭ قورقىنىشتى تۇسى. الايدا مىنسىز فيزيكالىق دايىندىقتى قاجەت ەتەتىن بولىگى الى الدا، جوعارىدا تۇر. وندا حاننولدتىڭ مۇرجا تەكتەس ۇلكەن جارىقشاقتان جوعارىعا باياۋ جىلجۋ ۇشىن بار ونەرى مەن قابىلەتى كەرەك. ول جەردە ادام سەنگىسىز مانەۆر ارقىلى بۇرالاڭداپ ورمەلەۋگە تۋرا كەلەدى. اڭعار تابانىنان 700 مەتردەي بيىكتىكتە سوڭعى بەلەس، اسا شەبەر تەحنيكالىق دايىندىقتى تالاپ ەتەتىن، حالىق «قويتاس پروبلەماسى» دەپ اتاپ كەتكەن جارتاستىڭ تەگىس بەتى بار.

قاۋىپسىزدىك بەلبەۋىن كيگەن حوننولد دايىندىعىن فريرايدەر بولىگىندە پىسىقتاپ جاتقان كەزى. ول الپينيستىڭ ساۋساقتارىنان باستاپ، باشپايلارىنا دەيىن دەنەسىنىڭ بارلىق مۇشەسىن، سونداي-اق رۋحاني ارى فيزيكالىق توزىمدىلىگىن سىنايتىن قيىن بەلەستىڭ بىرى.

فريرايدەردە الەكس بىر جىل بويى جۇزدەگەن ساعاتىن ارقاندارعا بايلاۋلى كۇيدە ار بولىكتىڭ حورەوگرافيياسىن جەتىلدىرۋمەن، شيەلەنىسكەن قول ارى اياقتى جىلجىتۋ كەزەكتەرىن جاتتاۋمەن وتكىزدى. ارتىنشا، ول «قوراپشاعا»، ياعني RAM ProMaster فۋرگونىنا كىرىپ الاتىن (سوڭعى 12 جىلدا فۋرگوندار الەكس ۇشىن ارا-تۇرا موبيلدى لاگەر ارى ۇيدىڭ قىزمەتىن اتقارىپ كەلەدى). وندا ول دايىندىقتىڭ ار مالىمەتىن سپيرالدى داپتەرلەرىنە جازىپ وتىردى.

كەشتەردىڭ بىرىندە فۋرگونىنداعى اسحانادا ۆەگان اسىن دايىنداپ جاتقان ودان مەن: «سونىمەن، دايىندىق قالاي جۇرىپ جاتىر؟» – دەپ سۇرادىم. سول كۇنى ول «قويتاس پروبلەماسىنا» دايىندالعان بولاتىن.

«مەن ودان 11-12 رەت ەش قۇلاماستان امان وتتىم، – دەدى ول، – بىراق بۇل ۇلكەن پسيحولوگييا­لىق دايىندىقتى قاجەت ەتەتىنى سوزسىز». ول 11 قادامىن ماعان ىممەن كورسەتىپ بەردى.

دەگەنمەن «قويتاس پروبلەماسىنا» دەيىن ول ومىرمەن ولىم اراسىندا تۇرعان بۇل ەسەپتىڭ دەنە تۇرشىكتىرەر تۇسى – فريبلاستتان امان وتۋى كەرەك. مەن قاۋىپسىزدىك بەلبەۋىن كيگەن جاتتىعۋلارىنىڭ بىرىندە ونىڭ جانىندا بولدىم. قاراشا ايىنداعى ورمەلەۋ كەزىندە دە ول ۇستىگە جەتپەي، كەرى سىرعىپ، جەرگە تۇستى. مەنىڭ ساناعىم بويىنشا، ول مۇندا وسىمەن ۇشىنشى رەت سۇرىنىپ تۇر. «بۇل جول، راسىندا دا، وتە قاۋىپتى. ول ماعان ۇناپ تۇرعان جوق»، – دەدى ول ماعان قابىرعانى كورسەتىپ تۇرىپ. سول ساتتە مەن الەكستىڭ بۇل تۇستى قانشا پىسىقتاپ، وتكەرگەنىمەن، وزىنە ەشقاشان كوڭىلى تولمايتىنىن ۇعىندىم. بۇل – جوسپاردىڭ ول باعىندىرا المايتىن بولىگى ەكەن. مۇنى ونىڭ دا مويىنداعانى ابزال.

بار كەرەك-جاراعى، ياعني اياق كيىمى مەن بور سالىنعان سومكەسىن ۇستاعان حوننولد ەل-كاپيتاننىڭ شىڭىندا تۇر. فريبلاستى باعىندىرۋ ۇشىن تورت ساعات كەتتى. «تاس توبەڭدە، قۇرىپ كەتكىر، شەگى جوق قابىرعا تۇرسا قالاي الاڭدامايسىڭ، الاڭداعاندا قانداي!» – دەيدى ول اقىرى. كەلەسى بەلەس قانداي؟ «جەرگە قايتا تۇسكەن سوڭ زەينەتكە شىقپايتىن شىعارمىن ەندى؟! كۇندەردىڭ كۇنىندە بۇدان دا زورىن باعىندىرۋعا جازسىن»، – دەپ تىلەدى الەكس.

2017 جىلدىڭ 3 ماۋسىمى. الەكس ويداعىسىن جارتى جولدان قالدىرعانىنا جەتى اي وتتى. سەنبى تاڭدارىنىڭ بىرىن ەل-كاپيتاننىڭ ەتەگىندەگى شالعىندا قارسى الدىق. تەلەسكوپىما ۇڭىلىپ تۇرمىن. اڭعار تابانىنان 183 مەتر بيىكتىكتە الەكس ورمەلەپ بارادى. ول ون جىلداي جانىن جەگىدەي جەگەن اينەكتەي تەگىس فريبلاست بولىگىنە جەتكەن. ادەتتە بىرقالىپتى قوزعالاتىن ونىڭ بۇل جولعى ىركىلىستەرى ماعان ۇناي قويعان جوق. اياقتارىمەن قابىرعانى تەپكىلەۋى جول تاپپاي جاتقانداي اسەر بەردى ماعان. اقىر سوڭىندا، ول جىلدار بويى ارمانداعان جىلتىر بەتكەيدى وتكەرۋدىڭ سال-اق الدىندا تۇردى. بىرنەشە مەتردەن كەيىن ەڭ قيىن بولىگى ارتتا قالادى. سول ساتتە دەمىمدى ىشىمە تارتىپ الىپپىن… بۇدان كەيىن تاعى بىر بەلەس، تاعى بىر سىناق «قويتاس پروبلەماسى» بار. دەگەنىنە جەتۋ ۇشىن ول تاعدىرىن شەشەتىن الى تالاي مانەۆردى مىنسىز ورىنداۋى كەرەك. الايدا بۇل جولى ول كەرى شەگىنبەك ەمەس. الەكس حوننولد الپينيزم تاريحىنداعى ەڭ ىرى ارى عاجاپ ورمەلەۋدى ويداعىداي ورىنداعالى تۇر.

اۆتورى: مارك سيننوتت، فوتو: دجيممي چين

مارك سيننوتت 2014 جىلى جارييالانعان تەڭىز جارتاستارىنا ورمەلەۋ تۋرالى ماقالا اۆتورى. فوتوگراف دجيممي چين National Geographic تۇسىرگەن «فري سولو» دەرەكتى فيلمىنىڭ قوسالقى ديرەكتورى.


ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى مەن الەمدىك زەرتتەۋلەردىڭ قاينار كوزىنە قول جەتكىزگىڭىز كەلسە،
shopnationalgeographic.kz ارقىلى ونلاين جازىلىڭىز.

0
       

پىكىر جازۋ

كىرۋ
*
*



تىركەلۋ
*
*
*
جاڭا قۇپييا سوز