.

اق التىنعا تالاس

بوليۆيياداعى مىنا سور القاپتىڭ استىندا ليتييدىڭ ەڭ ىرى قورى بار. بۇل – ۇيالى تەلەفون، ەلەكترلى كولىك پەن باسقا دا تەحنولوگييا عاجايىپتارىنىڭ قۋات كوزى بولىپ تابىلاتىن ەلەمەنت. وسى كەن ورىندارى ۇلكەن ارماندارعا قانات بىتىرىپ قانا قويماي، ونىڭ مازانى قاشىراتىن تۇسى دا بارشىلىق.

قۋاتتى باتارەيالارعا دەگەن سۇرانىستىڭ شارىقتاۋىمەن بوليۆييا وز جەرىندەگى الىپ سور تارتقان توپىراقتان ليتيي وندىرۋ ارقىلى بايلىققا كەنەلۋدى ارمانداپ وتىر. الايدا ونىڭ قاراپايىم بوليۆييالىقتارعا قانشالىقتى پايداسى تيەتىنى بەلگىسىز.

بوليۆييانىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى الۆارو گارسيا لينەرا مەنى سەنبىنىڭ بىر تاڭىندا لا-پاس قالاسىنداعى مۋريلو الاڭىنا قاراعان كەڭسەسىنىڭ سىرتىندا قابىلدادى. وسى سىپايى ساياساتكەر وز ەلىندە ماركسيست يدەولوگيياسىنا جانىمەن بەرىلگەن ۇستانۋشى رەتىندە تانىمال. بىراق بۇگىن ول وزىن كاپيتاليزمنىڭ بەلسەندى جارناماشىسى رەتىندە كورسەتىپ جۇر.

ايتىلىپ وتىرعان ماسەلە ليتييگە قاتىس­تى. بۇل – باتارەيادان قۋات الاتىن زاماناۋي الەمىمىز ۇشىن اسا ماڭىزدى ەلەمەنت. ۆيتسە-پرەزيدەنت مىرزا ماعان ناندىرعانداي، ول بوليۆييا بولاشاعىنىڭ دا كەپىلى. ونىڭ بولجامى بويىنشا تورت-اق جىلدان كەيىن بۇل «ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولماق». «ونىڭ يگىلىگىن بارلىق بوليۆييا­لىقتار كورەتىن بولادى، – دەپ ول سوزىن جالعاستىردى، – ولار كەدەيشىلىكتەن ارىلىپ، ورتا تاپ وكىلى رەتىندە تۇراقتى ومىرگە بەتبۇرماق. عىلىمي-تەحنولوگييالىق سالالار بويىنشا بىلىم الۋ ارقىلى ولار جاھاندىق ەكونوميكانىڭ زييالى قاۋىمى قاتارىنا قوسىلادى».

بوليۆييانىڭ ەكونوميكالىق قۇتقارۋشىسى دەگەن ليتييدى ونىڭ كوزى بولىپ تابىلاتىن ۋيۋني سورتاڭىنىڭ ماسەلەسىن شەشپەي، وندىرە باستاۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل – اۋدانى 10 000 شارشى شاقىرىمنان القاپ. ونى قالپىنا كەلمەستەي بۇلدىرمەگەن كۇننىڭ وزىندە استىنداعى بايلىقتى شىعارۋ كەرى اسەرىن تيگىزبەي قويمايتىنى انىق.

سيليكون القابىنىڭ لوكوموتيۆى – يننوۆاتسييالار مەن كەلەسى وزگەرىس اكەلەتىن جاڭالىق.

ول مەنەن: «سالار دە ۋيۋنيدە بولىپ كوردىڭىز بە؟» – دەپ سۇرادى.

مەن ول جاققا جاقىندا باراتىنىمدى ايتقاندا ۆيتسە-پرەزيدەنت مىرزا نوستالگيياعا تۇسىپ كەتكەندەي كورىندى. «سالارعا بارىپ، تۇنەيتىن كەزىڭدە استىڭا كورپە جايىپ جاتىڭىز، – دەپ ول ماعان اقىلىن ايتتى. – پينك فلويد اندەرىن قوسىڭىز. اسپانعا قاراڭىز. سودان كەيىن نە ايتپاعىم كەلىپ وتىرعانىن وزىڭىز دە تۇسىنەسىز».

الەمنىڭ ەڭ ىرى cورتاڭ دالاسىنا بىر كۇنگە سوزىلاتىن ساپار كەزىندە وڭتۇستىك امەريكانىڭ ەڭ كەدەي ەلىنىڭ تۇمسا تابيعاتىن دا كورىپ قالۋعا بولادى. لا-پاستىڭ ورتالىعىنان باستالاتىن جول ەل-التو قالاسىنا بىر-اق اپارادى. بۇل – بوليۆييانىڭ بايىرعى تۇرعىنداردىڭ سانى جونىنەن ەكىنشى ىرى وكىلدەرى – ايمارالار تۇراتىن جۇمىسشى تابى قالاسى. الداعى جەتى ساعات بويى تەگىس القاپقا جەتكەنشە تەك ەڭىسكە قاراي جۇرىپ وتىرامىز. ارتىنشا، جولىمىز شامامەن 3650 مەتر بيىكتىكتەگى ورماننىڭ شولەيت اۋماعىندا جالعاسادى. كۇن تۇسكەن بويدا جازىقتىق بەتىن سورتاڭنىڭ بوزارعان ساعىمى باسادى.

سالارعا كۇن باتپاي جەتتىم. سودان بىر شاقىرىمداي جەردى ونىڭ جىلتىر ارى قاتقىل بەتىمەن قوزعالىپ وتىردىم. كولىگىمنەن تۇسكەنىمدە مۇنداي قارا سۋىقتا اشىق اسپان استىندا كورپە جايىپ تاستاپ قانا جاتا المايتىندىعىمدى ۇقتىم. دەسەك تە، كورىنىس عاجايىپ: اينالا اق تۇستى تەپ-تەگىس ەن دالا. شول دالانىڭ ۇستىنەن كومكەرىلگەن بۇلتسىز كوك اسپان مەن كوز ۇشىنداعى تاۋ شىڭدارىنىڭ كورىنىسى تىپتەن كەرەمەت. جولسىز جازىقتىقتا موتوتسيكلدەر مەن جول تالعامايتىن كولىكتەر عانا جۇيتكيدى. دالا كەزگەن مىنا ادامدار بوليۆييانىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى سوزىمەن ايتقاندا «قارداي اپپاق شەكسىز ۇستەلدەي» كەڭىستىككە كوز تاستاي شارلايدى.

بايىرعى حالىق سانالاتىن ايمارالار سالار دە ۋيۋنيدىڭ بەتىندەگى شوككەن تۇزدى جيناپ، ساتادى. ال پايداسى اناعۇرلىم كوپ ليتيي جەر استىندا وندىرىلەدى.

كوزگە كورىنبەيتىن سالاردىڭ جەر-جەرىندە بۋلدوزەرلەر پىشىنى بىردەي الىپ بۋلاندىرۋ توعاندارىن جاساپ جۇر.

بىزگە مالىم جايتتار از ەمەس. بىرىنشىسى، مىنا سورتاڭ دالانىڭ استىندا دۇنيەجۇزىندەگى ليتييدىڭ مول قورى جاتىر. ول پلانەتامىزداعى بۇكىل قوردىڭ 17 پايىزىن قۇراۋى مۇمكىن. ەكىنشىسى، ليتيي كەن ورنىن يگەرۋ بوليۆييا ۇكىمەتى ۇشىن تىعىرىقتان شىعىپ، 40 پايىزى كەدەي تۇراتىن حالىقتىڭ بەينەت تارتقان ومىرىن تۇزەيتىن بىردەن-بىر جول. جانە ەڭ نەگىزگىسى، بۇل جول تولىق زەرتتەلمەگەن. دەمەك ونىڭ بۇرىنعى جوبالارداي ساتسىز بولۋى عاجاپ ەمەس.

بۇگىنگى كۇنى بوليۆييا الى دە وتكەننىڭ سارقىنشاعىنان قۇتىلا الماي وتىر. ەلدىڭ ايمارا تايپاسىنان شىققان تۇڭعىش پرەزيدەنتى ەۆو مورالەس بيلىككە 2006 جىلى كەلگەن. ول سوڭعى ۇلىقتاۋ راسىمىندەگى سويلەگەن سوزىندە يسپاندىقتاردىڭ وتارلاۋ ساياساتىنان «زارداپ شەككەنىمىزگە 500 جىل» تولعانىن باسا ايتتى. دەسەك تە قۇلدىققا سالىپ، ۇلت مادەنيەتىنەن ايىرعان قاسىرەتتى كەزەڭ شامامەن ەكى عاسىر بۇرىن اياقتالعان. كەيىننەن ەلدىڭ گەوگرافييا­لىق ورنالاسۋى مەن بيلىك باسىنداعىلاردىڭ وراشولاقتىعى ونىڭ دامۋىنا تۇساۋ سالۋدا. 1905 جىلى چيليگە قارسى سوعىستا تىنىق مۇحيت جاعالاۋىنان ايىرىلعاننان كەيىن بوليۆييا ەكونوميكاسى توقىراۋعا ۇشىراي باستادى. كورشىلەس برازيلييا مەن ارگەنتينا جايمەن وركەندەي دامىسا، بوليۆييا ونداعان جىل بويى اسكەري توڭكەرىستەر مەن سىبايلاس جەمقورلىقتى باستان وتكەردى.

سالار دە ۋيۋنيدەگى بۋلانۋ توعاندارى لليپي ليتيي زاۋىتى جانىندا تۇرلى-تۇستى موزايكا ىسپەتتەس كورىنىس بەرەدى. بۇل نىسان ليتيي كاربوناتىن 2013 جىلى وندىرە باستادى. ليتييگە باي تۇزدىق جەر استىنان 20 مەتر تەرەڭدىكتەن الىنادى. جوسپار بويىنشا زاۋىتتىڭ 200 توعانى بولادى.

بوليۆييا ەكونوميكاسىنىڭ تاريحى توسىن ارى بىتپەيتىن كوتەرىلۋ مەن قۇلدىراۋ تسيكلدەرىنەن تۇرادى. بۇل جاعداي تابيعي رەسۋرستارعا تاۋەلدى ەلدەرگە ورتاق بولسا دا، چيلي سيياقتى لاتىن امەريكاسىنىڭ كەي ەلدەرى ەكونوميكالارىن ساۋاتتى دامىتۋعا قول جەتكىزە بىلدى. تەز، بىراق بايانسىز پايدانىڭ سوڭىنان ەرگەن بوليۆييا ۇكىمەتى، كەرىسىنشە، مينەرالدىق رەسۋرستارىن وندىرۋ ىسىن شەتەلدىك كومپانييالارعا بەرگەن جاعدايى از بولمادى. ۆيتسە-پرەزيدەنت سوزىمەن ايتقاندا: «بىز شيكىزات اكتيۆتەرىمىزدى اقىلمەن شەشەتىن كومبيناتسييانى تابا المادىق، ينتەلليگەنتتى مادەنيەتتى قالىپتاستىرا المادىق. وسىنىڭ كەسىرىنەن ەلىمىز تابيعي رەسۋرستارعا باي، بىراق حالقى كەدەي».

بىر قىزىعى لاتىن امەريكاسى ەلدەرى ىشىندە بوليۆييانى كوپ ادام بىلە بەرمەيدى. «بۋچ كەسسيدي مەن ساندەنس كيد» فيلمىندەگى بوليۆييانىڭ كامەيا رولى ونىڭ جارتىلاي جاسىرىن سيپاتىنىڭ مەتافوراسى ىسپەتتەس. بار قازبا بايلىعىن شەتەلدىكتەر سورىپ جاتقان ەلدەگى قىلمىستىڭ جايى دە ماز ەمەس.

اتالعان فيلمدەگى ەكى كەيىپكەر تونايتىن وقتان شۇرق تەسىك بولعان پويىز جايىنداعى ەپيزود بىر كەزدەرى تىرشىلىگى قىز-قىز قايناعان شاحتەرلەر قالاسى پۋلاكايونىڭ نەگىزگى كورىكتى جەرلەرىنىڭ بىرىندە تۇسىرىلگەن. بۇگىن ول قاڭىراپ بوس قالعان ەلەس قالاعا اينالعان.

سەبەبى ەل ۇكىمەتى پۋلاكايونىڭ شاحتالارىن 1959 جىلى جاۋىپ تاستاعان. مۇنداعى قىزۋ تىرشىلىك توقتاعاندا قالادان 20 شاقىرىمداي قاشىقتىقتاعى تاۋ-كەن ونىمدەرىن تاراتۋ ورتالىعى ۋيۋني دە وز جۇمىسىن توقتاتادى دەپ بولجانعان-تۇعىن. بىراق 1980 جىلدارى تۋريستەر مەكەنىن ىزدەپ جۇرگەن حۋان كۋەسادا ۆالدا ەسىمدى تۋريستىك وپەراتوردىڭ سالارعا كوزى تۇسەدى.

سول كەزگە دەيىن مىنا سورتاڭ جەرگە بوليۆييالىقتار گەوگرافييالىق انومالييا دەپ قانا قارايتىن. «سالار ەشقاشان مادەني قۇندىلىققا يە بولعان ەمەس، – دەيدى ۋيۋني مەرى پاتريسيو مەندوزا، – بۇل القاپتى كورگىسى كەلەتىندەردىڭ وزى «اداسىپ كەتەمىز، شولدەپ ولەمىز نە لامالارىنىڭ تابانى جاراقات الىپ جولدا قالامىز» دەپ تارتىنشاقتايتىن.

سالاردى كورگەن كەزدە كۋەسادا جەردەن جەتى قويان تاپقانداي كۇي كەشكەن. «ول بۇل جەردى ساتا الاتىندىعىن بىلدى»، – دەيدى قىزى ليۋتسييا.

بەلگييا استاناسى بريۋسسەلدەگى زاۋىتتا جۇمىسشى Audi e-tron ەلەكترلى كروسسوۆەرىنە قۋات بەرەتىن ليتيي-يوندى اككۋمۋلياتورعا قاراپ تۇر. سۇيىقتىقپەن سۋىتىلاتىن اككۋمۋلياتور كولىكتىڭ تۇبىنە بىرىكتىرىلىپ سالىناتىن بولەك-بولەك مودۋلدەردەن قۇرالعان. ەلەكتروكار ساتىلىمىنىڭ ارتۋى ليتيي وندىرىسىنە قامشى باسا تۇستى.

كەيىن كۋەسادا تۇگەلدەي دەرلىك سور توپىراق كىرپىشىنەن سوعىلعان العاشقى بىرنەشە قوناقۇي تۇرعىزادى. قىزىق قۋعان شەتەلدىكتەر ۇشى-قيىرىنا كوز جەتپەيتىن سورتاڭ تارتقان بوز دالاعا جىلىنۋ ۇشىن كەلە باستايدى. بۇگىن تۇزدى قوناقۇيلەردە كۇندە جيىن، كۇندە توي. ال ۋيۋني كولەدج جاسىنداعى ساياحاتشىلار ۇشىن تاپتىرماس دەمالىس ورنىنا اينالىپ وتىر.

«بالكىم، بىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ 90 پايىزى تۋريزمنەن تۇراتىن بولار»، – دەيدى مەندوزا.

بوليۆييانىڭ ەكونوميكالىق تۇڭىلۋلەرىنىڭ ۇزىن دا تۇنەرىڭكى تاريحىندا سالار قاراپايىم دا بولسا بىر جارقىن ساتى بولىپ تابىلادى.

بىراق ەندى بوليۆييانى جاڭا بولاشاق كۇتىپ تۇر – ليتيي بولاشاعى.

ەرتەرەكتە التىن، وتكەن عاسىردا مۇناي ونىمدەرى قانداي ماڭىزعا يە بولسا، الداعى جىلداردا ليتييدىڭ «داۋرەنى» تۋادى دەگەن ۇمىت بار. ول كومپيۋتەر، ۇيالى تەلەفون مەن وزگە دە ەلەكتروندىق قۇرىلعىلاردىڭ باتارەيالارىنىڭ ماڭىزدى كومپونەنتى رەتىندە پايدالانىلادى.

جاھاندىق نارىقتىڭ ليتييگە دەگەن جىلدىق سۇرانىسى 2017 جىلى شامامەن 40 000 مەتريكالىق توننادان اسىپ تۇستى. 2015 جىلدان بەرى وعان دەگەن سۇرانىس جىلىنا 10 پايىزعا ارتىپ كەلەدى. ال وسى ۋاقىت ارالىعىندا ليتييدىڭ قۇنى شامامەن ۇش ەسە ارتقان.

ەلەكترلى كولىكتەردىڭ سۇرانىسقا يە بولا باستاۋىمەن ونى پايدالانۋشىلار قاتارى دا ارتا تۇسەتىنگە ۇقسايدى. Goldman Sachs ينۆەستيتسييالىق كومپانيياسى ەلەكترلى كولىكتەر جانار-جاعار مايمەن جۇرەتىن ترانسپورتتىڭ ورنىن باسقان سايىن ليتييگە دەگەن سۇرانىس جىلىنا 70 000 مەتريكالىق تونناعا دەيىن ارتا بەرەدى دەپ بولجايدى. ليتيي قورىنا باي ەل تۇرعىندارىنا بۇدان بىلاي كەدەيشىلىكتەن قورقۋعا نەگىز جوق.

لليپي ليتيي پيلوتتىق زاۋىتىندا قۇرىلىسشى بولىپ ىستەيتىن حوسە ەدمۋندو اررويو اۋىسىمىن اياقتاپ جاتىر. جەرگىلىكتى حالىق بۇگىنگە دەيىن زاۋىتتىڭ يگىلىگىن كورىپ جارىتقاندارى شامالى. بىلىكتى جۇمىسشىلار نەگىزىنەن لا-پاس نە پوتوسي قالاسىنان الدىرتىلادى.

ليتيي انتاركتيكادان باسقا بارلىق كونتينەنتتە وندىرىلسە دە، ازىرگە بەلگىلى اق التىن قورىنىڭ تورتتەن ۇشى اند تاۋلارىنداعى التيپلانو-پۋنا ۇستىرتىندە ورنالاسقان. سورتاڭ قويناۋ قاتتى كەندەر «ليتيي ۇشبۇرىشى» دەپ بەلگىلەنگەن ايماق چيلي، ارگەنتينا مەن بوليۆييا جەرىندە شوعىرلانعان. 1980-جىلداردان بەرى چيلي ليتييدى تۇزدى سۋدان وندىرىپ كەلەدى جانە ونىڭ سالار-دە-اتاكاما سورتاڭى اتالعان ەلەمەنتتىڭ لاتىن امەريكاسىنداعى نەگىزگى كوزى سانالادى. چيلي ۇكىمەتى شەتەلدىك ينۆەستورلارعا اسقان قوناقجايلىلىق تانىتتى. الەمدەگى ەڭ ىرى مىس ەكسپورتتاۋشىسىنىڭ تاجىريبەسى دە مول. 1990-جىلداردىڭ سوڭىندا ارگەنتينادا تۇزدى سۋدان ليتييدى سۇزىپ الا باستادى.

بوليۆييانىڭ ليتيي قورىنا وسىعان دەيىن قول سۇعىلماپتى. «ارگەنتينا مەن چيليدە قوعامدىق-جەكە سەرىكتەستىك بويىنشا قالىپتاسقان مادەنيەت بۇرىننان بار، – دەيدى 1980-جىلدارى سالاردىڭ ليتيي پوتەنتسيالىن زەرتتەگەن العاشقى گەولوگتار قاتارىندا بولعان بالليۆيان، – مۇندا ۇكىمەت جەكە ينۆەستيتسييانى قابىلداعىسى كەلمەيدى. مۇندا كاپيتاليزمگە دەگەن وشپەندىلىك بار».

مورالەستىڭ سايلانۋى بايىرعى ايمارا تايپاسى ۇشىن ايرىقشا سۇيەنىش ەدى. الايدا جاڭا پرەزيدەنتتىڭ كوزدەگەن ساياساتى شەتەلدىك كاپيتالعا قارسى ەدى. مورالەس مۇناي كاسىپشىلىگىمەن بىرگە تاۋ-كەن وندىرىستەرىن دە ۇلتتاندىرۋعا بەل شەشە كىرىسەدى.

2008 جىلى مورالەس پەن گارسيا لينەرا سالارداعى ليتيي قورىنا نازار اۋداردى. «بۇرىنعى ۇكىمەتتەر ەشقاشان ليتيي وندىرىسىمەن اينالىسقان ەمەس، – دەدى گارسيا لينەرا، – ولاردىڭ كوزدەگەندەرى رەسۋرستاردى شىعارىپ اكەتۋگە نەگىزدەلگەن وتارلاۋشىلىق ەكونوميكانى قايتا جانداندىرۋ-تۇعىن».

جاڭا ۇكىمەتتىك جۇمىس قاعيداسى – «100% مەملەكەتتىك!» نە كاسىپورىنداردىڭ تولىقتاي مەملەكەت يەلىگىندە بولۋى. «بىز سالاردى وزىمىز، بوليۆييالىقتار بولىپ يگەرەمىز، ليتيي وندىرۋدە وزىندىك ادىس-تاسىلىمىزدى دە ويلاپ تابامىز، سونان كەيىن بىزگە جاھاندىق نارىققا جول اشا الاتىن شەتەلدىك كومپانييالارمەن سەرىكتەستىك قۇرامىز دەپ شەشتىك»، – دەيدى گارسيا لينەرا.

ليتيي پيلوتتىق زاۋىتى كىرەبەرىسىنىڭ كۇزەت بەكەتىندەگى اسكەر اينالاعا كوز سالىپ تۇر. سول جاقتاعى جول زاۋىتقا اپارادى. نىسانعا كىرەر الدىندا بارلىق جۇرگىزۋشىلەر توقتاپ، بەكەتتەگى ۇستەل ۇستىندە تۇرعان تيىستى فورمالاردى تولتىرادى.

بۇل ۇران ايمارالىق پرەزيدەنتتىڭ اۋزىنان شىققاندا قوسىمشا دا ماعىنا تۋدىراتىنداي. ايمارالار سالار كەنىنىڭ اينالاسىندا ورنالاسقان حالىقتىڭ باسىم بولىگىن قۇرايدى. سورتاڭ دالا بوليۆييانىڭ ەكونوميكالىق توڭكەرىسىنىڭ ەپيتسەنترى بولاتىنىن جارييالاۋ جۇمىس ورىندارى اشىلىپ، بەينەتىڭ ارتتا قالاتىنىنان حابار بەرەتىن بەلگى ىسپەتتى.

گارسيا لينەرا باتىل تۇردە بوليۆييانىڭ ليتييى «الەمدى قورەكتەندىرەتىن وتىن» بولادى دەپ ۋادە ەتتى. ول 2030 جىلعا قاراي ەل ەكونوميكاسى ارگەنتينا مەن چيلي ەكونوميكاسىمەن تەڭەسەتىنىنە سەنىمدى ەكەنىن ايتتى. مورالەس سەنىمدى تۇردە بوليۆييا 2010 جىلعا قاراي ليتيي باتارەيالارىن، ال 2015 جىلعا قاراي ەلەكتر كولىكتەرىن شىعاراتىن بولادى دەپ بولجاعان-تۇعىن. بۇل بولجامدار قاتە بوپ شىقتى. ليتيي وندىرۋ شىعىنى كوپ ارى كۇردەلى ىس. ول ايتارلىقتاي شەتەل كاپيتالى مەن جوعارى تەحنولوگييالاردى قاجەت ەتەدى. بوليۆييا سيياقتى دامۋشى ەل ۇشىن وز بەتىمەن كولىك شىعارۋ ەشقاشان مۇمكىن ەمەس ەدى. سونىمەن بىرگە باسقارۋدى مەملەكەتكە جايدان-جاي بەرە سالاتىن شەتەلدىك كومپانييانى تابۋ دا وڭاي شارۋا ەمەس.

«كوپتەگەن كومپانييالار سالار كەنىن يگەرۋگە قۇلىقتى ەكەنىن انىق تۇسىنەسىز، – دەيدى گارسيا لينەرا، – بىز ولاردى قابىلداماي وتىرمىز. سالار بوليۆييالىق مامانداردىڭ باسقارۋىندا بولۋى تيىس. سوندىقتان وسى ماسەلە شامالى قيىندىقتار تۋدىرىپ وتىر».

پيلوتتىق زاۋىتتا جۇمىسشى ليتيي كاربوناتىنىڭ قۇرعاقتىعىن تەكسەرۋدە – بۇل ونىمدى جەتكىزۋ ۇشىن قاپتارعا تولتىرار الدىنداعى سوڭعى ەتاپ. وسى مەملەكەت باقىلاۋىنداعى نىساندا شامامەن 250 ادام جۇمىس ىستەيدى، ولار قىزىل تۇستى كومبينەزون كيىپ، زاۋىت جانىنداعى قۇراستىرمالى ۇيلەردە تۇرادى. تاعى دا جۇزدەگەن ادام قۇرىلىس پەن زاۋىتقا قىزمەت كورسەتەتىن مەكەمەلەردە جۇمىس ىستەيدى.

دەي تۇرعانمەن سالار دە ۋيۋني قورى كەز كەلگەن بولجامنان اسىپ تۇسەدى دەگەن ۋادەگە سەنگەن مورالەس اكىمشىلىگى 2013 جىلى بوليۆييا شەتەلدىك سەرىكتەس تابادى دەپ ايتقان بولاتىن. 2018 جىلعا دەيىن سەرىكتەس تابىلمادى. الدەبىر نەمىس كومپانيياسى كاسىپورىن اكتسيياسىنىڭ 49 پايىزىنا يە بولۋ شارتىمەن 1،3 ملرد اقش دوللارى كولەمىندە ينۆەستيتسييا قۇيادى دەگەن اقپارات تا تاراعان.

بوليۆييا ۇشىن ەڭ ۇلكەن كەدەرگى – جوبانىڭ عىلىمي جاعى. سالاردا جاۋىن-شاشىن مولشەرى باسقا كەندەرمەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي كوبىرەك بولعاندىقتان بۋلانۋ پروتسەسى باياۋ جۇرەدى. سالارداعى ليتيي قورىندا ماگنيي كونتسەنتارتسيياسى دا كوبىرەك. «چيلي ليتييىنىڭ قۇرامىندا ماگنيي پروپورتسيياسى 5-كە 1، ال ۋيۋنيدە ول 21-گە 1. بىزدە كونتسەنتراتسييا مولشەرى تورت ەسە جوعارى، – دەيدى بوليۆييالىق ينجەنەر-حيميك ميگەل پاررا، – سوندىقتان ولاردا وندىرىس الدەقايدا جەڭىلىرەك. بىز ۇشىن ەڭ ۇلكەن قيىندىق ماگنيي مەن ليتييدى اجىراتىپ الۋ».

مەن پاررامەن بوليۆييانىڭ لليپي ليتيي پيلوتتىق زاۋىتىندا تانىستىم. ول 2008 جىلدىڭ قاراشا ايىندا جوبا باستالعانىنان كوپ وتپەي زاۋىتتىڭ وندىرىس جونىندەگى ديرەكتورى قىزمەتىنە تاعايىندالىپ، سول كەزدەن بەرى جۇمىسىن جالعاستىرىپ كەلەدى. زاۋىت پەن ليتيي وندىرىلەتىن سورتاڭدى كەن ورىندارىن جالعايتىن 15 شاقىرىمدىق جول سالىنىپ بىتپەگەنشە، جەل مەن جاۋىن-شاشىن ينجەنەرلەرگە ايتارلىقتاي كەدەرگى كەلتىرگەنى بار.

مورالەس ۇكىمەتىنىڭ ون جىلدان بەرگى جالعىز جەتىستىگى پوتوسي شاحتەرلەر قالاسىنداعى باتارەيا شىعاراتىن كىشكەنتاي لليپي زاۋىتى. 2013 جىلى بىرنەشە ميلليون دوللار ينۆەستيتسييا قۇيىلعاننان كەيىن، بۇل جەردە ليتيي وندىرىلە باستادى. شاعىن مەملەكەتتىك كەشەندە بوليۆييالىق 250 ادام جۇمىس ىستەيدى، ولاردىڭ اراسىندا كورشىلەس ايمارا اۋىلدارىنان كەلگەندەرى نەكەن-ساياق.

دۇنيەجۇزىنىڭ ار تۇكپىرىنەن كەلگەن تۋريستەر تىككەن تۋلار سالار دالاسىندا جەلبىرەپ تۇر. ايرىقشا سۇلۋلىعىمەن تامساندىراتىن وڭىردى تاماشالاۋ ۇشىن تۋريستەر بوليۆييانىڭ وسى شالعاي ايماعىنا اعىلادى. تۋريزم – ماڭايداعى كولچاني مەن ۋيۋني سيياقتى قالالاردىڭ باستى تابىس كوزى.

ساپا باقىلاۋ ديرەكتورى ۆيكتور ۋگارتە مەنى قورشالعان زاۋىت اۋماعىنا ەرتىپ كىردى. تۋر بىرنەشە مينۋتقا عانا سوزىلدى. تەحنولوگييالىق پروتسەسس تۇزدىققا جەتكەنگە دەيىن قاتقىل بەتكى قاباتتى بۇرعىلاۋ جۇمىستارىنان باستالادى. تۇزدى سۋ ارتىنشا بۋلاندىرۋ توعاندارىنا ايدالادى. ول جەردە ول بۋلانىپ، ليتيي سۋلفاتى كريستالدانۋى ۇشىن حيميكاتتار قوسىلادى.

مۇنان كەيىن ەرىتىلگەن ليتيي سۋلفاتى تيەلگەن اۆتوتسيستەرنالار جالعاما جول ارقىلى ۇش قاباتتى زاۋىتتىڭ ەڭ جوعارعى قاباتىنا باعىت الادى. بۇل سۇيىقتىق الدىمەن پوتوسي قالاسىنان اكەلىنەتىن اكتاسپەن ارالاستىرىلادى. ۋگارتە ايتقانداي: «بۇل پروتسەستىڭ ەڭ كۇردەلى بولىگى، وسى ارقىلى ماگنيي بولىنىپ شىعىپ، ليتييدىڭ قاجەتتى تازا بولىگىنە قول جەتكىزىلەدى».

سۇر پاستا تۇرىندەگى ماگنيي كومپاۋندتارىنان تازالانعاننان كەيىن قالعان سۇيىقتىق ەكىنشى قاباتتاعى كالتسيي سۋلفاتىن سۇزىپ الۋ پروتسەسىنەن وتەدى. ليتيي كاربوناتىن الۋ ۇشىن سالقىنداتىلعان سۇيىقتىققا حيميكاتتار قوسىلادى. وسىدان كەيىن ول ەكى ساعات كەپتىرىلىپ، قاپتارعا سالىنادى. شامامەن 20 پايىز مولشەرى 300 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى پوتوسي باتارەيا زاۋىتىنا جونەلتىلەدى. قالعانى تۇرلى كومپانييالارعا ساتىلادى. «بىز ايىنا بار بولعانى ەكى توننا ليتيي وندىرۋدەن باستادىق، – دەدى ۋگارتە ماعان ساپارىم بارىسىندا، – قازىر بىز بەس تونناعا دەيىن وندىرەمىز» (سول ۋاقىتتان بەرى زاۋىت باسشىلىعىنىڭ مالىمەتىنشە، ولار ايىنا 30 توننا ونىم شىعارۋعا قول جەتكىزگەن).

مەن لليپي زاۋىتىنىڭ بار مۇمكىندىگى قانداي ەكەنىن سۇرادىم. ول كورسەتكىشتى يندۋسترييالدىق دەڭگەيگە، ياعني جىلىنا 15 000 تونناعا دەيىن جەتكىزۋگە بولاتىنىن ايتتى. سودان كەيىن مەن وسى كىشكەنتاي زاۋىتتىڭ الداعى بەس نە ودان دا كوپ جىل ىشىندە باتارەياعا قاجەتتى ليتيي بويىنشا يندۋسترييا ستاندارتى – 99،5 پايىز تازالىق دەڭگەيىن ساقتاي وتىرىپ، وسىنشالىق امبيتسييالى ماقساتقا قالاي قول جەتكىزەتىنىن قييالداپ كورۋگە تىرىستىم.

كوپا وتباسىنىڭ ۇش بۋىن ۇرپاعى سالار كەن ورنىنىڭ سولتۇستىك شەتىنە جاقىن چيلتايكو قالاسىنداعى بىر-بىر بولمەلى تورت عيماراتتا تۇرادى. وسى ايماقتا تۇراتىن كوپتەگەن ايمارالار سيياقتى بۇل وتباسى دا شاعىن جەر تەلىمىنەن تۇز جيناۋ ارقىلى كۇن كورەدى. ولاردىڭ شاقىرايعان كۇن استىندا، ادۋىندى جەلدى كۇندەرى تاۋلىگىنە 12 ساعات ەڭبەك ەتەتىن كەزدەرى جيى بولادى.

ويعا باسقا دا سۇراقتار ورالادى: بوليۆييا مىنا ۇيىلگەن سۇر قالدىق ماگنييدى قايتپەكشى؟ ۇكىمەت ماگنيي حلوريدى جول بەتىندە قاتقان مۇزدى ەرىتۋگە قولدانۋعا بولاتىنىن ايتادى. الايدا ونىڭ وسىنشالىق كوپ مولشەردە كەرەكتىگىنە سەنە قويۋ قيىن. ارى ماگنييدى ليتييدەن بولىپ الۋ ۇشىن قولدانىلاتىن اكتاس ەكونوميكالىق تۇرعىدا قۇنى قىمبات زات بولىپ تابىلادى. بوليۆييا ۇكىمەتى الدەبىر ادىسپەن اكتاس قالدىعىن ازايتاتىن وڭدەۋ تەحنولوگيياسىنا يە ەكەندىگىن ايتادى. الايدا ونىڭ مولشەرى سۇراق تۋدىرادى. بوليۆييالىق گەولوگ حۋان بەناۆيدەستىڭ ايتۋىنشا، «چيلي مەن ارگەنتينادا شىعارىلاتىن ونىمنىڭ ەكولوگييالىق زيياندىلىعى از. الايدا بىز، شىنىمەن، وڭ ناتيجەگە سەنىم ارتا المايمىز، ويتكەنى بوليۆييا ليتييىندەگى ماگنيي مولشەرى تىم جوعارى. بار بىلەتىنىمىز، وندىرىس وسكەن سايىن اكتاس قولدانىسى دا ارتا بەرمەك».

«بىز قانداي دا بىر كەرى اسەردى بولدىرماس ۇشىن قولعا الىنعان الدىن الۋ شارالارىن ايتىپ، ەرەكشە ماقتان تۇتاتىنىمىز بار، – دەيدى گارسيا لينەرا، – ىس جۇزىندە، مۇنىڭ ماتەريالدىق شىعىنى مەن قورشاعان ورتاعا كەلتىرەر زييانى از بولماسى انىق».

ەڭ كوپ مازانى الىپ وتىرعان سۇراقتاردىڭ بىرى: ليتييدى بولىپ شىعارىپ الۋ ۇشىن قانشا مولشەردە سۋ قاجەت بولادى؟ سورتاڭدى كەن ورنىنا ەكى وزەن كەلىپ قۇيادى. ەكەۋى دە كينوا وسىرەتىن باعباندار ۇشىن اسا ماڭىزدى – بوليۆييا وسى پسەۆدواستىق ونىمىنىڭ الەمدەگى ەكىنشى ىرى وندىرۋشىسى. بوليۆييا ۇكىمەتى قولدانىلاتىن سۋدىڭ 90 پايىزىن تۇزدى سۋدان الىناتىندىعىن ايتسا دا، كەي ساراپشىلار جەراستى سۋ كوزدەرى وزگەرىسسىز قالاتىندىعىنا كۇمان كەلتىرۋدە. «جىل وتكەن سايىن سۋ ەڭ نەگىزگى قاجەتتى رەسۋرسقا اينالاتىنى سوزسىز، – دەيدى بالليۆيان، – بوليۆيياداعى وزگە كەز كەلگەن كەن ورنىنا قاراعاندا مۇندا تىپتى كوپ مولشەردە سۋ قاجەت بولادى».

جانە ەڭ سوڭعىسى، سالاردىڭ توپىراعى الى كوپ مولشەردە بۇلىنبەگەن كۇيدە. شەكسىز قاتالدىعىنا قىزىعاتىن تۋريستەردەن بولەك، بۇل جەر چيليلىك قوقيقازداردىڭ جۇپتاسۋ مەكەنى بولىپ تابىلادى. «زاۋىت بۇل قورىقتاردان الدەقايدا قاشىق ورنالاسقان، – دەيدى گارسيا لينەرا، – بۇل بىزدىڭ قورشاعان ورتاعا دەگەن جاۋاپكەرشىلىگىمىزدى كورسەتەدى».

كەيبىرىنىڭ ۇزىندىعى سەگىز فۋتبول الاڭىنان اساتىن بىرنەشە بۋلاندىرۋ توعاندارى سورتاڭ كەن ورنىندا رەتىمەن ورنالاسقان. تۋريستەردىڭ جۇلدىزدى اسپان استىندا قونۋعا بولاتىن جەرلەرى ولاردان قاشىقتا. قازىر ەكسپلۋاتاتسييالانىپ جاتقان ايماق بۇل ۇلكەن جوسپاردىڭ تيتتەي بىر بولىگى عانا. مىنا تىلسىم القاپتىڭ باسىم بولىگىن، ەرتە مە كەش پە، بوليۆييا يگەرە باستايتىنى انىق.

ەجەلگى زاماندا سالاردىڭ ورنىندا وزەن بولعان. كەچۋا تىلىندە «ينكتەردىڭ جوعارعى وكىلىنىڭ ۇيى» دەگەن ماعىنا بەرەتىن ينكاۋاسي تاۋى وسى وزەندەگى ارال بولعان ەكەن. جانارتاۋدىڭ قالدىعىنا اينالعان تاۋ اينالاسىندا 12 مەترگە دەيىن جەتەتىن كاكتۋس پەن تاس بوپ قاتقان بالدىرلار عانا وسەدى. تۇزدى دالانىڭ استىنان ليتيي وندىرۋ، سوزسىز، مىنا كەرەمەت كورىنىستى لاندشافتىنى وزگەرتەرى انىق.

«بىزدىڭ ماقساتىمىز – ۇزاق مەرزىمدىك جوبامەن اينالىسۋ. سوندىقتان سالار تۇگەل يگەرىلەدى»، – دەيدى ەنەرگەتيكا ۆيتسە-مينيسترى لۋيس البەرتو ەچازۋ الۆارادو.

مەن سالار ماڭىنداعى اۋىلداردى ارالاپ شىقتىم. مورالەستىڭ ليتيي جوباسىنا تۇرعىندار سكەپتيكالىق كوزقاراسپەن قارايدى، ىشتەرىندە ۋايىمدايتىندارى دا جوق ەمەس.

ايماقتاعى ايمارالاردىڭ كوبى saleros، ياعني تۇز جيناپ، ونى وڭدەۋشى زاۋىتتارعا وتكىزىپ، كۇن كورەدى. «ۇكىمەت بىزدى ەش قۇلاقتاندىرعان ەمەس. بىز، تىپتى ليتييدىڭ نە ەكەنىن، ونىڭ قانداي پايداسى بار ەكەنىن دە بىلمەي كەلدىك»، – دەيدى اشىنعان حيۋگو فلورەس. ال تاحۋا ەلدىمەكەنىندەگى اۋىل كەڭەسىنىڭ بىر مۇشەسى بىلاي دەيدى: «مىنا قىستاقتا ليتيي جوباسىندا ىستەيتىن ادام جوق. بىز اۋىلداعىلارعا جالاقىسى جاقسى جۇمىس اشىلادى دەپ ويلاعان ەدىك. بۇل ماسەلە كوڭىلدى قاتتى جابىرقاتىپ تۇر». لليپي زاۋىتىنىڭ ديرەكتورى پاررا امالسىز يىعىن كوتەرىپ، بىلىمى جوق ادامدار ۇشىن جۇمىس از ەكەندىگىن مويىندادى.

وكپەسى قارا قازانداي كوڭىلى تولماعانداردىڭ الدىن، بالكىم، دانيەل-كامپوس پروۆينتسيياسىنىڭ ورتالىعى – لليكا كەڭەسىنىڭ توراعاسى ريكاردو اگەرا تيكانو باستاسا كەرەك. سالاردىڭ تۇگەلدەي دەرلىك اۋماعى وسى پروۆينتسييادا ورنالاسقان.

«بىز زاۋىت تولىق قۋاتىنا ەنگەن كەزدە ميلليونداعان پايدا اكەلەتىنىن تۇسىنەمىز، – دەدى ول شاشىلعان كەڭسەسىندە وتىرىپ، – سكەپتيتسيزمىمىز سول، ودان بىزگە نە پايدا؟ جوبانىڭ يگىلىگىن الدىمەن وندىرىس جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان وڭىردە تۇراتىن ادامدار كورۋى تيىس ەمەس پە؟ جانە ول يگىلىك اقشامەن عانا شەكتەلمەيدى. جاستاردىڭ بولاشاعى ۇشىن مۇندا حيمييا عىلىمىنىڭ فاكۋلتەتى نەمەسە بىلىم الۋ مۇمكىندىگى جاسالۋى تيىس. ۇش جىل بويىنا وسىنى سۇراپ كەلەمىز. قازىر بىز مەملەكەت باسشىسىمەن كەزدەسكىمىز كەلەدى. ول مۇندا كەلمەگەلى كوپ بولدى».

اگەرا كەلەسى سوزدەرىن سارالاي سويلەپ: «بوليۆييالىقتار سابىرلى حالىق، بىراق قاجەت بولسا، ولار ناقتى ارەكەتكە كوشەتىن ادەتى دە جوق ەمەس»، – دەدى.

ونىڭ سوزىنە ەشكىم كۇمان كەلتىرمەيدى. 1946 جىلى پرەزيدەنت گۋالبەرتو ۆيليارروەلدى توزىمى تاۋسىلعان حالىق پلازا مۋريلو الاڭىندا كوشە شامى باعانىنا دارعا اسىپ تاستادى. ۆيليارروەل ەڭبەك رەفورمالارىن جۇزەگە اسىرادى، بىراق كەنشىلەر تالاپتارىن كۇشەيتكەن كەزدە ول كەنشىلەرگە قارسى رەپرەسسيۆتىك شارالار قولدانىپ، شالىس باسادى. ۆيليارروەل اسىلعان الاڭ مەنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتپەن كەزدەسكەن الاڭعا جاقىن ورنالاسقان. لليكادان قايتىپ بارا جاتقاندا وتكەننىڭ وسى قارالى وقيعاسى ەسىمە تۇسە بەردى، تۇسە بەردى. يا، سالار قورى مول شەكسىز دالاداي كورىنگەنىمەن، ىس جۇزىندە ونىڭ دا تاۋسىلار شاعى بولادى.

اۆتور: روبەرت درەيپەر، فوتو: سەدريك گەربەحاي


ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى مەن الەمدىك زەرتتەۋلەردىڭ قاينار كوزىنە قول جەتكىزگىڭىز كەلسە،
shopnationalgeographic.kz ارقىلى ونلاين جازىلىڭىز.

0
       

پىكىر جازۋ

كىرۋ
*
*



تىركەلۋ
*
*
*
جاڭا قۇپييا سوز