.

تەڭىز ساقشىلارى

لاگۋنا سان يگناسيو سۋلارى. قايىقتا تۇرعان تۋريست سۇر كيتتەردىڭ بىرىن سيپاپ كورمەك نيەتپەن قول سوزۋدا. كيتتەر جۇپتاسۋ مەن جاس كيتتەردى قامقورلىققا الۋ ماقساتىندا شىعاناققا جيى كەلەدى. بۇگىندە ولار ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى بولىگىنە اينالىپ وتىر.

بالىق پوپۋلياتسيياسىنىڭ كۇرت ازايۋى سالدارىنان مەكسيكانىڭ تومەنگى كاليفورنييا تۇرعىندارى ەرەكشە قادامعا بارىپ، بالىق اۋلاۋعا شەكتەۋ قويدى.

اۆتور: ەريك ۆانس فوتو: توماس پ. پەسچاك

كۇننىڭ شىعۋىنا جارتى ساعات ۋاقىت بار. جاعالاۋدان تولقىننىڭ تۇسى قاپ-قارا بولىپ كورىنەدى.

پۋنتا ابرەوحوستاعى جاعا باستىعى كەڭسەسىندە بالىقشىلار توبى جايعاسا دەمالىپ جاتىر. مەكسيكاداعى باحا كاليفورنييا تۇبەگىنىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان وسى اۋىلدا بۇگىن ادامداردىڭ كوڭىل كۇيى كوتەرىڭكى. ول تۇسىنىكتى دە – بۇگىن گاليوتيس (تەڭىز قۇلاقشاسى) اۋلاۋ ماۋسىمى اشىلادى. سەبەبى بۇل كۇندى تۇرعىندار جىل بويى اسىعا كۇتەدى. نەگىزىندە ماۋسىم تورت اي بۇرىن اشىلعان، بىراق پۋنتا ابرەوحوستىڭ ەرەكشەلىگى سول – ولار وز-وزدەرىنە سەرت بەرىپ، تىيىم سالعان. ۇكىمەت گاليوتيس اۋلاۋعا قاڭتار ايىندا رۇقسات ەتكەنىمەن ولار «سۇيىكتى جۇمىستارىنا» تەك ساۋىردە عانا كىرىسەدى. سونىڭ سەبەبى دە جوق ەمەس، بۇل ارالىقتا گاليوتيستەر ەت جينايدى، سالماق قوسادى.

مەن ەڭ جاسى ەلۋدى ەڭسەرگەن ۇش بالىقشىمەن تىنىق مۇحيتىنا شىقتىم. كەيىن اڭداسام الگى ۇشەۋىنىڭ بالا كۇنىنەن جۇپتارى جازىلماپتى. «تۇلپار» موتوردى باسقارادى، «كورتىشقان» گاليوتيس قاپشىقتارىن شىعارىپ دايىنداسا، ۇشىنشىسىنىڭ لاقاپ اتى «بالىق» ەكەن. ول – ارينە، سۇڭگۋىردىڭ (ولاردىڭ شىن ەسىمدەرى پورفيريو زۋنيگا، ەدۋاردو ليەرا جانە لۋيس ارسە، بىراق مۇندا ەشكىم ولاردى ولاي اتامايدى) قىزمەتىن اتقارادى.

سۇڭگۋىر كاليفورنييا شىعاناعىندا كابو پۋلمو جانىندا ۇلكەن كوزدى كارانكس بالىعىمەن بىرگە سۋ استىندا. شىعاناقتىڭ مارجان كەدەرتاستارى بالىق اۋلاۋعا تىيىم سالىنعان ايماققا اينالعالى بەرى ونداعى بيوماسسا ۇش ەسەگە دەيىن ارتتى.

«بالىقتىڭ» كوڭىل كۇيى ەرەكشە: ول جۋىردا عانا كاليفورنييادا سورفينگپەن اينالىسىپ، گولفتى ارمانسىز ويناپ كەلگەن. ول سۇڭگۋىر كوستيۋمىن كيىپ جاتقاندا دوستارى وعان ازىلدەپ تيىسىپ قويادى. كۇننىڭ تاس توبەگە كوتەرىلگەن شاعى، سۋدىڭ قارا تۇسى كوگىلدىرگە اۋىسقان. بالىق اۋلايتىن جەرگە كەلگەنگە دەيىن «تۇلپار» قا­يىقتى گاليوتيستەر سۋ استىنان كوتەرىلەتىن ريفتىڭ ۇستىنە اپارىپ توقتاتتى. «بۇلار – جاسىل گاليوتيستەر، – دەيدى «كورتىشقان»، – ولار دايىن بولعانعا دەيىن كەمىندە الى بىر اي ۋاقىت قاجەت».

بىرنەشە شاقىرىم جۇرگەننەن كەيىن «بالىق» سۋعا سەكىردى. ەكى ساعات ىشىندە ول اۋلاۋ ليميتىن تولتىرىپ، ەكى ەزۋى ەكى قۇلاعىنا جەتكەن كۇيى وسىپ-جەتىلگەن گاليوتيس تولى قاپتى جوعارىعا الىپ شىقتى. بۇگىندە مەكسيكالىقتار بولسىن، باسقا دا دامۋشى ەلدەردىڭ بالىقشىلارى بولسىن، قورى تۇگەسىلگەن سۋ باسسەيندەرىنىڭ «تۇبىن قىرىپ»، جوقتان بار جاساۋعا تىرىسۋدا. الايدا ولاردىڭ الداعى ماۋسىمعا وپتيميستىك كوزقاراسپەن قاراۋلارىنا نە سەبەپ؟ قالايشا ولار جاڭا گادجەت ساتىپ الا الادى نەمەسە ەليتالىق گولف الاڭدارىنا قالاي عانا بارىپ، دەمالىپ جۇر؟

قالاداعى بالىق اۋلاۋ كووپەراتيۆى 1948 جىلى قۇرىلعان جانە باسقالار سەكىلدى مۇمكىندىگىنشە مول ونىم جيناۋعا تىرىسقان. بىراق 1970 جىلدارداعىداي بىرنەشە ماردىمسىز ماۋسىمنان كەيىن بالىقشىلار تەڭىز شايانىن (جانە كەيىننەن گاليوتيستەردى دە) اۋلاپ دەرەۋ پايدا تابۋدان گورى، ۇزاقمەرزىمدىك كىرىسكە كوشۋ جونىندە شەشىم قابىلداعان بولاتىن.

تومەنگى كاليفورنييادان 260 شاقىرىم قاشىقتىقتا گۋادالۋپە ارالى تابيعي قورىعىندا اق اكۋلا جۇزىپ جۇر. بۇل ايماق تۇنىق سۋدا سۇڭگۋدى ۇناتاتىن تۋريستەردى ماگنيتتەي تارتادى. تومەنگى كاليفورنييادا ەكوتۋريزم مەكسيكا قازىناسىنا جۇزدەگەن ميلليون دوللار قۇيادى.

بۇگىن ابرەوحوس پەن وسى ستراتەگييانى ۇستاناتىن كەيبىر نيەتتەس جاندار مەكسيكا سۋ باسسەيندەرىندەگى گاليوتيستىڭ 90 پايىزىن اۋلاۋ مۇمكىندىگىنە يە. ابرەوحوستاعى ۇيلەر جاڭادان بويالعان. تەڭىز شايانى مەن گاليوتيس زاماناۋي تسەحتاردا كونسەرۆىلەنىپ، تىكەلەي ازييا نارىعىنا جونەلتىلەدى. قالانىڭ سۋ باسسەيندەرى اۋماعى رادار جۇيەسى ىسكە قوسىلعان كاتەرلەر مەن ۇشاقتار ارقىلى قورعالادى. زەينەتكە شىققان بالىقشىلار تۇراقتى زەينەتاقى الادى.

بۇل جەتىستىكتىڭ ەڭ جارقىن ۇلگىسى 67 جاستاعى زاكارياس زۋنيگا دەۋگە نەگىز بار. ونىڭ اكەسى كۇندىك ونىمىن ارەڭ تاۋىپ جۇرسە دە كووپەراتيۆتىڭ قالىپتاسۋىنا كومەكتەستى. زۋنيگا كونسەرۆىلەۋ تسەحىندا ىستەيدى. كووپەراتيۆ بەرگەن وقۋ گرانتى ارقاسىندا ونىڭ ۇلى عىلىم پروفەسسورى دەڭگەيىنە جەتكەن.

«بارىمىز جۇمىس ىستەيمىز ارى بارىمىز دە – قوجا­يىنبىز»، – دەيدى ول.

ايتپاسقا بولماس، بۇگىندە الەم بويىنشا بالىق اۋلاۋ كاسىبى داعدارىستى باستان كەشۋدە. دەسەك تە، مەكسيكانىڭ سولتۇستىك-باتىسىنداعى كەيبىر ەلدى مەكەندەر وز سۋاستى رەسۋرستارىن ساقتاپ قالۋعا تىرىسۋدا. وسى ميكرو-قورعاۋ ايماقتارى ەلدى مەكەندەر تاراپىنان نەمەسە ولاردىڭ قولداۋىمەن پايدا بولعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. مۇنى كوپتەگەن تابيعات جاناشىرى «تيىمدى قورعاۋ كىلتى» دەپ باعالايدى.


«جۋرناليستىك سەلقوس­تىق» دەگەن تۇسىنىك بار. بىراق كىشكەنتاي كيت سىز وتىرعان قايىققا تاياپ كەلىپ، ەركەلەگەندەي قىلىق تانىتقاندا، بارىن ۇمىتادى ەكەنسىز.


باحا كاليفورنييانىڭ بالىق اۋلاۋ ونەركاسىبى تاريحى ورلەۋ مەن قۇلدىراۋدان قۇرالعان شەجىرەدەي. جازۋشى دجون ستەينبەك وسى تۇبەككە 1940 جىلى كەلگەن ەكەن. ونىڭ مۇنداعى بيوالۋاندىقتان «باسى اينالدى». الايدا ارادا بىر-ەكى ون جىلدىق وتكەندە ادامدار  سۋداعى جابايى تابيعاتتى ويرانداپ، تەڭىزدىڭ تۇبىنە دە جەتتى. وسىدان كەيىن ولار تۋنەتس پەن الابۇعانى ايتپاعاندا، تاسباقا، اكۋلا، ت.ب. تەڭىز جاندىكتەرىنە دە ازىق دەپ قاراۋعا كوشتى.

مەكسيكا ۇكىمەتى جاعدايدى ودان ارمەن ۋشىقتىرىپ، ونداعان جىل بويى جۇمىسسىزداردى بالىقشى بولۋعا ىنتالاندىردى. باحا كاليفورنييانىڭ وڭتۇستىگىندە «دارا-كوۆبوي» مادەنيەتى ساقتالىپ وتىر.

وكتاۆيو ابۋرتو ەسپيريتۋ سانتو ارالى ماڭىندا سۇڭگىپ جۇر. تەڭىز بيولوگى تابىستى قورىقتار سىرىن زەرتتەيدى. «حالىق قورشاعان ورتاعا تىكەلەي اسەر ەتەدى. تابيعاتتى قالپىنا كەلتىرۋ ۇشىن جاۋاپكەرشىلىك سەزىمىن وياتۋ اسا ماڭىزدى»، – دەيدى ول.

«ادامدار جەكە-دارا جۇمىس ىستەپ ۇيرەنگەن، – دەيدى وكتاۆيو ابۋرتو، – سەبەبى ولار ۇكىمەتتەن ەش نارسە كۇتپەيدى».

ون شاقتى جىل وتكەندە ايماقتا بالىق اۋلاۋ كاسىبى تۇرالاپ قالدى. كەيبىر جەرلەردە رەسۋرس­تاردى ساقتاۋ جولدارىن ويلاستىرا باستادى. سوڭىندا ولاردىڭ يدەياسى باسقالارىنا تارادى.

وسى تابىستى تاجىريبە ناتيجەسىندە جۇرتشىلىق قولداعان بەس ەرەجە پايدا بولدى. بىرىنشىدەن، ابرەوحوس سيياقتى جەرلەر بارىنشا وقشاۋلاندى. ەكىنشىدەن، جۇرتشىلىق قۇنى جوعارى رەسۋرسقا يە بولدى. ۇشىنشىدەن، مىقتى، كورەگەن، كوسەم باسشىلار شىقتى. تورتىنشىدەن، بالىقشىلار رەسۋرستار تولىعىپ جاتقان كەزدە اش قالماۋدىڭ جولدارىن دا ويلاستىر­دى. ال سوڭعىسى – قوعام مۇشەلەرى بىر-بىرىنە سەنىممەن ارقا سۇيەدى.

تومەنگى كاليفورنييادا بىرنەشە ەلدى مەكەن وسى ەرەجەلەردىڭ ماڭىزدىلىعىن كورسەتىپ وتىر. قۇنى جوعارى رەسۋرستىڭ اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق بىر مىسالىن جاعالاۋدان 30 شاقىرىمدا ورنالاسقان لاگۋنا سان يگناسيودا كوزبەن كورىپ، قولمەن ۇستاۋعا بولادى.

جەرگىلىكتى اڭىز بويىنشا 1972 جىلى فرانتسيسكو «پاچيكو» مايورال وزىنىڭ ادەتتەگى جاعالاۋداعى ورنىندا بالىق اۋلاپ وتىرعان. سۇر كيتتەر وزدەرىنە تاياۋ جۇزىپ وتكەن قايىقتىڭ ەسكەگىن ۇردى. ول كەزدە جۇرتتىڭ بارلىعى سۇر كيتتى قاۋىپتى ماقۇلىق دەپ سانايتىن. سول ۋاقىتتا ولاردىڭ بىرى قايىققا تاياپ كەلگەندە مايورال ونى ۇستاپ كورۋگە ۇمتىلادى. سوندا كيت ەشبىر قارسىلىق كورسەتپەستەن جىلتىر ارى كەدىر-بۇدىر تەرىسىن سيپاپ كورۋگە رۇقساتىن بەرگەن ەكەن. 1980 جىلداردىڭ اياعىنا تامان مايورال مەن باسقا دا بالىقشىلار كيتتەردى كورسەتۋ ۇشىن تۋريستەردى توپ-توبىمەن تەڭىزگە اكەلە باستادى.

ال بۇگىن سول كيتتى تاماشالاۋ – ايماقتاعى ەڭ ماڭىزدى ەكونوميكالىق قىزمەتتەر قاتارىندا. قىزىعى سول، سۇر كيتتەر مەن ولاردىڭ تولدەرى الى دە قايىقتارعا جاقىنداعاندى «ۇناتادى» جانە ونىڭ سەبەبىن ەشكىم دوپ باسىپ ايتا المايدى.

ادامداردىڭ بۇل كاسىپتى جولعا قويۋىنىڭ وزى تاڭداي قاقتىرادى. وڭتۇستىكتەگى باحا دە ماگدالەناعا قاراعاندا (ول جەردە قورعاۋشىلار جانۋارلاردى ۇزدىكسىز باقىلايدى) سان-يگناسيودا سۋداعى قايىق سانىنا (16–دان اسپاۋى كەرەك) شەكتەۋ قويعان. كيتتى تاماشالاۋ ماۋسىمىندا جاعالاۋدا بالىق اۋلاۋعا تىيىم سالىنعان، سوندىقتان كيتتەر جايباراقات جۇزە بەرەدى.

سكات ۇيىرى ەسپيريتۋ ارالى جانىندا پلانكتونمەن قورەكتەنىپ جۇر. 90-جىلدارى تەڭىز ونىمىنە دەگەن سۇرانىستىڭ وسۋىمەن ولاردىڭ سانى كۇرت ازايىپ كەتتى. سودان بەرى قولعا الىنعان شارالار كوپتەگەن سۋ جاندىگى پوپۋلياتسيياسىنىڭ ارتۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى.

وسى تابيعي ساعانى قورعاۋ بالىقتار مەن ومىرتقاسىز جانۋارلاردىڭ تىرشىلىك ورتاسىن دا ساقتايدى. 1990 جىلداردىڭ ورتاسىندا Mitsubishi كومپانيياسى شاعىن مۇيىس ەرنەۋى ماڭايىندا تۇز وندىرۋشى فابريكا سالماقشى بولادى. سول كەزدە جەرگىلىكتى تۇرعىندار ەكولوگييالىق ۇيىمداردىڭ كومەگىمەن جوبانىنىڭ جۇزەگە اسۋىن توقتاتقان.

تۋريستەر تولى شىعاناققا قاراي بەت الدىم. بىزدى تەڭىز بەتىنە الىپ شىققان بالىقشى روبەرتو فيشەر كيتكە قول تيگىزۋىمىزگە، تىپتى ونى كورۋگە دە ەش كەپىلدىك جوق ەكەنىن ەسكەرتتى. كيتتەر بىزگە قاراي وزدەرى كەلمەسە، ولاردىڭ ارتىنا تۇسىپ، اڭدۋعا بولمايدى. سەبەبى باقىلاۋشى جۇزدەگەن مەتر جەردەن بىزدىڭ ار قيمىلىمىزدى قاراپ تۇردى. بىر ۋاقىتتا كەنەت كيتتىڭ تۇمسىعى كورىندى.

«مەن كورىپ تۇرمىن! سەن كوردىڭ بە؟» – دەپ بىر تۋريست ايعايلاپ جىبەردى. انالىق سۇر كيت بولسا بىزدىڭ كىم ەكەنىمىزدى بىلمەك بولىپ قا­يىققا مەيلىنشە جاقىنداي تۇستى. ال كيتتى وتە جاقىننان كورگەن تۋريستەردە ەس جوق، تاڭ-تاماشا بوپ كورگەندەرىن قىزىقتاۋدا.

«بۇل – كيت سورپاسى!» – دەيدى فيشەر. بىراق كىشكەنتاي كيت سىز وتىرعان قايىققا تاياعاندا مەن ونىڭ جۇمساق، بۇدىرلى تەرىسىن سيپاعانىمدا ول اۋزىن اشىپ تىلىنە قولىمدى تيگىزگەنگە قارسى ەمەس ەكەنىندىگىن بىلدىردى.

تەڭىز تابيعاتىن ساقتاۋداعى ۇشىنشى ەرەجە – كورەگەن باسشىنىڭ بولۋى.

«بىز ريفكە ەكوجۇيە دەپ قانا ەمەس، وز باقشامىزداي قارادىق، – دەيدى قاۋىم كوشباسشىسى دجۋديت كاسترو.

1990 جىلداردىڭ باسىندا كاسترونىڭ اعاسى بالىقشى ماريو جانە مالتۋشى تيتو ميحارەس كابو پۋلمو بالىقشىلارىن تەڭىز قورىن ساقتاۋ بويىنشا ناقتى شەشىم قابىلداۋعا شاقىردى. 1995 جىلعا قاراي 71 شارشى شاقىرىمدىق الاڭنىڭ باسىم بولىگىندە بالىق اۋلاۋعا تىيىم سالىنىپ، زاڭدى قورىق پايدا بولدى. بۇل – وڭىردەگى زاڭ تالابى قاتاڭ ساقتالاتىن جالعىز ايماق. ونىڭ اۋماعى ۇلكەن ەمەس، بىراق مۇحيت تىرلىگىن جاڭعىرتۋ ۇشىن سونشالىق كوپ ورىن قاجەت تە ەمەس ەكەن. بۇگىن كابو پۋلمو ۇلتتىق ساياباعىندا بيوماسسا 2000 جىلمەن سالىستىرعاندا 2-3 ەسە كوبەيگەن، ال بويىنا قان جۇگىرگەن ەكونوميكا قازىر سۇڭگۋ تۋريزمىنە نەگىزدەلىپ وتىر.

باحا كاليفورنييا سۋ باسسەينى 1940 جىلدارى ەرەكشە باي ەدى. بىراق كەيىنگى ون جىلدىقتا ادامدار تەڭىزدىڭ بەتىن قو­يىپ، تۇبىن دە سارقىپ ۇلگەردى.

تۋريزم مودەلىن دامىتۋدىڭ بۇل جولى قاۋىپ تونگەن ەكوجۇيەنى ساقتاپ قالۋعا زور سەپتىگىن تيگىزىپ كەلەدى. وكىنىشكە قاراي، بالىقشىلار اۋىلدارىنىڭ بارلىعىندا بىردەي مۇنداي مۇمكىنشىلىك جوق. ونىڭ ۇستىنە، تۋريزمدى دامىتۋدىڭ بۇل تاسىلى جۇمىس ورنىن كوپتەپ اشادى دەۋگە تاعى كەلمەيدى. ماسەلەن، سان يگناسيو قالاشىعىندا 200 ادام عانا وسى جۇمىسپەن قامتىلعان جانە قىزمەتتىڭ بۇل تۇرى تەك بىرنەشە ايعا عانا سوزىلادى. ودان كەيىن ولار قايتادان بالىق اۋلاۋعا شىعادى.

تابيعاتتى ساقتاۋ ىسى تيىمدى ورىندالۋى ۇشىن بالىقشىلار رەسۋرستاردىڭ تولىعۋ كەزەڭىندە اقشا تابۋدىڭ باسقا جولدارىن قاراستىرۋلارى قاجەت. وسى ماقساتتا لا پاز قالاسىمەن شەكارالاس وزەن ساعاسىنداعى ەل-مانگليتو تۇرعىندارى ارى ماڭىزدى، ارى قىزىقتى ستراتەگييا قابىلدادى.

بىر كەزدەرى بالىقشىلار ۇلۋ-ۋستريتسالاردى قالانىڭ باتىسىنداعى كەڭ ارى تاياۋ شىعاناقتان شەكتەۋسىز اۋلايتىن. 2009 جىلعا قاراي ولار اۋلاناتىن ونىم كولەمىن بىرشاما ازايتتى. لا پاز قالاسىنداعى Noroeste Sustentable كوممەرتسييالىق ەمەس ۇيىمىنىڭ قارجىلاي قولداۋىمەن بالىقشىلار بالىق اۋلاۋدى دوعارىپ، وز رەسۋرس­تارىن باسقارۋدى قولعا الا باستادى. ولارعا براكونەرلەردىڭ جولىن كەسۋ جانە ۇلۋلارعا بيولوگييالىق زەرتتەۋ جۇرگىزۋلەرى ۇشىن قاراجات بولىندى. العاشقى زەرتتەۋ قورىتىندىسى بويىنشا ۇلۋ سانى 100 مىڭ بولسا، قازىردە ولاردىڭ سانى 2،3 ميليوننان اسىپ وتىر.

«بۇرىن بىزدى «تابيعاتتى قۇرتۋشىلار» دەپ ايىپتايتىن، قازىر ولاي ەمەس. تەڭىزدىڭ بىزگە بەرگەنى از ەمەس. ەندى بىزدەن دە قايتارىمى بولۋى كەرەك»، – دەيدى بالىقشى انتونيو مەندەز.

مۇحيت تىرشىلىگى – باحا كاليفورنييا تاريحىنىڭ اجىراماس بولىگى. سەررە-دە-سان-فرانتسيسكو تاۋ جوتاسىندا سالىنعان سكات، اكۋلا، دەلفين، تۋنەتس جانە يتبالىقتاردىڭ سۋرەتتەرى يسپاندىقتارعا دەيىنگى مادەنيەتتەردىڭ سارقىنشاعى بولىپ قالعان. بۇگىن بۇل جانۋارلار مەكسيكانىڭ رەۆيليا-حيحەدو ارحيپەلاگىندەگى تابيعي قورىقتاردا ماڭىزدى رولگە يە. سۇڭگۋشىلەر ول جەردە سكات مانتاسىن «تازالاپ» جۇرگەن «تەڭىز پەرىشتەسىن» كورە الادى.

ەل مانگليتو تۇرعىندارى مەن «نوروەستو ساستەنابل» ۇيىمى بالىق اۋلاۋ كاسىبىن جانداندىرۋ جولىندا از جۇمىس ىستەگەن جوق. بۇندا ەڭ ماڭىزدىسى – رەسۋرستاردى قورعاۋ جانە باعالاۋمەن اينالىساتىن بالىقشىلار ۇلۋلار ۇرىق شاشاتىن كەزەڭدەردە جالاقى الىپ تۇردى. تۇراقتى تابىس تاۋىپ تۇرعان ولار جاي بالىقشىدان كاسىبي تابيعات قورعاۋشىعا اينالدى.

سوڭعى ەرەجەنىڭ، بالكىم، ورىندالۋى دا قيىن شىعار. تابيعاتتى قورعاۋ ىسى تيىمدى ورىندالۋى ۇشىن قوعام بولىپ «بىر جاعادان باس، بىر جەڭنەن قول شىعارۋ كەرەك».

باحا كاليفورنييانىڭ اۋىلدىق جەرلەرىندە كورشىنىڭ سەنىمىنە كىرۋ – قيىننىڭ قيىنى، بىراق سەنىمگە كىرۋگە دە بولادى. قالاي دەسەك تە، لا پاز قالاسىندا ورنالاسقان Niparajá تابيعات قورعاۋ ۇيىمى وسىعان باس تىگىپ وتىر.

Niparajá جۇمىسىن باستاعان كەزدە بالىق اۋلاۋ كاسىبىن باستى ماقسات ەتىپ قويا المادى. ونىڭ ورنىنا ولار فۋتبول تۋرنيرلەرىن ۇيىم­داستىردى. «سەنىم ۇيالاتۋدى جولعا قالاي قويماقسىز؟» – دەپ ساۋال تاستايدى باعدارلاما ۇيلەستىرۋشى ەمي نۋدسون ۆيبەر. «سىز اڭگىمەنى بالىقتان باستاماۋىڭىز كەرەك. بۇلار اياقتان شالار ما ەكەن، الدە ويىن ەرەجەسىن ساقتاي ما؟ بۇلارعا سەنۋگە بولا ما – سىز وسىنى ويلاۋىڭىز كەرەك».

كىشكەنتاي اۋىلداردا فۋتبول تۋرنيرلەرىن ۇيىمداستىرۋدىڭ ارقاسىندا بالىق اۋلاۋ توعاندارىن قىزعىشتاي قورعايتىن اۋىلدىقتار اراسىندا سەنىم پايدا بولا باستادى. وسىدان كەيىن Niparajá بالىق اۋلاۋعا تىيىم سالۋ فيلوسوفيياسىن تۇسىندىرۋ ۇشىن كەيبىر بالىقشىلاردى كابو پۋلمو قالاشىعىنا اپاردى. اقىرىندا جىلدارعا سوزىلعان تالقىلاۋدان كەيىن ول جەرلەردە بەس جىل بويى بالىق اۋلاماۋعا كەلىسىلدى. ۋچاسكەلەردىڭ اۋماعى دا ۇلكەن ەمەس، ەڭ ۇلكەنىنىڭ وزى بار بولعانى جەتى جارىم شارشى شاقىرىم عانا. ال بىراق ونىڭ تيىمدىلىگى اسا جوعارى.

گۋادالۋپە ارالى ماڭىندا سولتۇستىك تەڭىز پىل يتبالىعىنىڭ كۇشىگىنىڭ نازارى كامەراعا تۇستى. ال باسقا كۇشىكتەر جاقىن ارادا ويناپ جۇر. قۇرىلعان قورىقتاردا بىر كەزدەرى جويىلۋعا شاق قالعان جانۋار تۇرلەرى قايتا تۇلەي باستادى.

قورلاردى قاداعالاۋ بويىنشا Niparajá تاماشا يدەيا ويلاپ تاپتى. جىل سايىن ولار قالادان تومەنگە قاراي جۇز شاقىرىم قاشىقتىققا سوزىلىپ جاتقان دالىزگە ساپار شەگۋ ۇشىن زەرتتەۋ كەمەسىن جالدايدى. كەمەگە ستۋدەنتتەردى، عالىمدار مەن ار اۋىلدىڭ بالىقشىلارىن ەرتە شىعادى.

بىز قۇلامالى جەراستى سۋىنىڭ ىلديلاۋ جەرىنە تاياۋ كەلىپ، سۋعا كۇمپ بەردىك. مەن بالقشىلاردىڭ  نە ايتقىلارى كەلگەنىن تۇسىنەمىن. سانسىز قۋىس-تەسىكتەر – تىرشىلىك ەتۋ ۇشىن مىنسىز مەكەن. روندەرو وراما ولشەۋىشىن شىعارىپ، لەنتاسىن 30 مەترگە سوزىپ، قىستىر­عىشپەن ونىڭ ۇزىن بويىنا جۇزە وتىرىپ، بىر جاعىنان – بالىقتاردى، ەكىنشىدەن، ومىرتقاسىز جانۋارلاردى سانايدى. سودان سوڭ وتىرىپ كوزى كورگەن بارلىق بالىقتى ساناي باستادى.

باحا جۇرتى مۇحيت رەسۋرستارىمەن جان باعۋ ۇشىن تۇرلى ستراتەگييالىق جولداردى پايدالانۋدا. كەيبىرى – تۋريزمگە ارقا سۇيەيدى، باحا-دە ماگدالەنا شىعاناعىنداعى بالىقشىلار سولاردىڭ قاتارىنان. ولار تۇرلى اكۋلا، كيت، بالىق، سۋعا سۇڭگيتىن بىرقازانداردى كورۋ ۇشىن تۋريستەردى تەڭىزگە قىدىرتادى. ال سولتۇستىكتە ورنالاسقان پۋنتا ابرەوحوس مەكەنىنىڭ ادامدارى گاليوتيس جانە سۋ شايانى سەكىلدى قۇندى ونىمدى الۋ ۇشىن رەسۋرستاردى تيىمدى باسقارىپ وتىر.

ەسەپ كوڭىل كونشىتپەيدى: ازعانتاي عانا بالىقتىڭ تۇرلەرى مەن ساناۋلى تەڭىز كىرپىسى. سۋدان شىققان بويدا روندەرو وسى بالىق اۋلاۋعا تىيىم سالىنعان ايماق كىشكەنتاي ەكەندىگىن. جانە جاقىندا عانا بەلگىلەنگەنىن ايتتى. ول بۇدان ۇلكەنىرەك ۋچاسكەلەردە بىر-ەكى جىلدا عانا بيوتۇرلىلىك ارتقانىن كورگەن.

راسىندا، بۇل زەرتتەۋلەر وتە ماڭىزدى. جەر بەتىندەگى ەڭ ىرى قورعالاتىن ايماق تەڭىزدە ورنالاسقان، ال مۇحيت تىرشىلىگى ولاردىڭ شەكارالارىمەن شەكتەسەدى. الايدا قانداي تىرشىلىك يەلەرى ۇزدىك ەكولوگييالىق كورسەتكىشكە يە؟ جاقىن ماڭداعى قورىقتار قانشالىقتى اۋماقتى الۋى تيىس؟

كوز تويماس سۇلۋ جاعالاۋعا تەسىلە قاراعان روندەرودان: «قىزىڭىزدىڭ بالىقشىعا تۇرمىسقا شىققانىن قالار ما ەدىڭىز؟» – دەپ سۇرادىم. «جوق، – دەدى ول، – مەن ونىڭ تەڭىز بيولوگى بولعانىن قالايمىن».

تابيعات قورعاۋ ىسى دامۋى ۇشىن قوعامدا وزارا تۇسىنىستىك بولۋى شارت.ادامداردىڭ سەنىمىنە يە بولۋ وتە قيىن، بىراق مۇمكىن ەمەس دەۋگە كەلمەيدى.

ەريك ۆانس، مەحيكو قالاسىندا تۇرادى جانە قورشاعان ورتا تۋرالى جيى جازادى. توماس پ.پەسچاك گالاپاگوس ارالدارىنىڭ سۋرەتىن تۇسىردى.

       

پىكىر جازۋ