Зерттеу
17Там

Жаһандық жылыну Атлант мұхиты аумағында тынымсыз қозғалатын ағыстарды баяулатып жіберсе, мұның арты күллі әлемде ауа райының күрт өзгеруіне алып келеді.

27Шіл

Жойылып кеткеніне бір ғасыр уақыт өткен, Аустралияның баға жетпес ұлттық символы – тасман жолбарысы қайта тіріле ме?

АВТОРЫ: КЕННЕДИ УОРН

Тасман жолбарысы тірі, бірақ тура мағынасында емес. Ғасырға жуық уақыт ешбір жерден байқалмаған Аустралияның əйгілі қалталы жыртқышы адамдардың жадында сақталған. Оны жойылып кетуіне байланысты әлі күнге өкініш сезімімен еске алады. Сонымен қатар, бірнеше ғалым мен кəсіпкердің осы жануар түрін қайта өмірге əкелуге деген талпынысында «тірі» деуге болар.

Тасман жолбарысы туралы маңызды мəлімет – ол шын мəнінде жолбарыс емес жəне Тасманиядан тыс жерлерде де тіршілік еткен. Тилацин деген атпен танылған жануар тіршілігінде де, жойылып кеткен соң да еуропалықтардың қате түсінігінің құрбанына айналды.

Осы жануар туралы жаңсақ пікірдің қалыптасуына себепші болған – голландиялық зерттеуші әрі теңізші Абел Тасман. Ол 1642 жылы оңтүстікте жарамды жерлер іздеу кезінде Тасман аралының Ван Димен аталатын шығыс жағалауына келеді (Лутрувита деген дəстүрлі аборигендік атауымен белгілі бұл жер кейінірек зерттеушінің құрметіне Тасмания аталды). Сол жерде тұщы су іздеп жүрген Тасман теңізшілерінің тобы «жолбарыс сияқты тырнақтары бар» тіршілік иесінің іздерін байқайды.

Еуропалық отаршылдар өз білімі мен сенімдеріне сүйеніп, жануарға зебра опоссумы, қалталы қасқыр, тасмандық динго секілді əртүрлі атаулар берді. Сол замандағылар Солтүстік жарты шар сүтқоректілерін барлық жағынан жоғары санап, аустралиялық қалталы жануарларды «табиғаттың дəрменсіз, деформацияланған жəне құбыжық туындылары» деп есептеген. Бүгінде барлығы жақсы көретін коала кезінде «ебедейсіз… ыңғайсыз жəне икемсіз» деп суреттеліп, ал қазіргі заманға жете алмаған əлемдегі ең ірі қалталы жыртқыш тилацин бар болғаны қарабайыр қоқыс жинаушы, «қауіпті» жəне «ақымақ» жануар ретінде танылды.

Осы отаршыл ашкөздік Аустралияны қалпына келмейтін экологиялық өзгерістерге ұшыратты. Тилациннің жойылуы – осы бассыздықтың салдары.

Тасман тилациндерінің 10 000 жыл бұрын теңіз деңгейінің көтерілуінен материкке апаратын табиғи құрлық көпірін су басып қалуына байланысты Лутрувитада (Тасманияның жергілікті тайпалар тіліндегі атауы) оқшауланған популяциясы ғана қалды. Бірақ жануарларға жайлы аймақ болудың орнына бұл жер олардың өлім лагеріне айналды. Нақты дəлелдердің жоқтығына қарамастан, қойшылар мал басының шығынына тилацинді кінəлады. Осылайша, ол қанішер жыртқышқа «айналып», 1888 жылы оларды өлтірген аңшыларға сыйақы бекітілді. Келесі 20 жыл бойы малшылар мен аңшылар мыңдаған тилацинді өлтірді.

Сыйақы бағдарламасы дегеніне жетті. 1900 жылдардың басында тилацин саны кемігені сонша, төлем азайып, кейін мүлде тоқтатылды. Жануарларды қорғауға үндеулер тым кеш басталды. Табиғи ортада 56 жыл бойы көрінбегендіктен, 1986 жылы тилацин ресми түрде жойылды деп жарияланды. Оның бар екеніне бұлтартпас дəлел ұсынған адамға беріледі деген миллион доллардан астам сыйақының 2005 жылдан бері өз иесін таппауы – осының айғағы. Аустралия музейінің жетекші ғалымы, сүтқоректілерді зерттеуші әрі National Geographic зерттеушісі Крис Хельген тилацин үлгілері бар музейлердің көбінде зерттеу жасады. Хельген: «Тилацин өз тұқымдастарының соңғы өкілі болды, – деді. – …Ол өте ежелгі əрі ерекше түр жəне бүкіл тарихы аталған континентте ғана өтті».

Уашиңтондағы хайуанаттар бағындағы екі тилацин. Фото шамамен 1903 жылы түсірілген.

Тилацинді қайта тірілту идеясы 1990 жылдардың соңында пайда болды. «Лазар» жобасы мұражайда сақталған үлгілерінен алынған ДНҚ көмегімен жануарды клондауды жоспарланды. Алайда қолжетімді генетикалық материал тым нашар əрі үзік-үзік болғандықтан, жарамсыз болып, жоба тоқтатылды.

Тилацин геномын қайта құруға мүмкіндік беретін ген-сплайсинг (жалғау) жасай алатын жаңа құралдар пайда болғаннан бері «жолбарысты тірілту» жоспары қайта қолға алынды. Бұл жұмысқа Техас биотехнологиялық компаниясының қолдауымен өздерін TIGRR немесе ТИГҚК (Тилацинді интеграцияланған геномдық қалпына келтіру зерттеулері) зертханасы деп атайтын Мельбурн университетінің генетиктер тобы басшылық етеді. TIGRR жетекші зерттеушісі Эндрю Паск 2022 жылы оның командасы 10 жыл ішінде алғашқы балалық тилацин гибридін шығарады деп болжады. Хельген бұған күмəнмен қарайды. Хельгеннің айтуынша, бұл үшін ең басты кедергі – тилациннің тірі туыстарынан генетикалық алшақтығының тым үлкен болуы. Тилациннің жүндес мамонттан айырмашылығы, оның генін тасымалдай алатын өміршең эмбрионды жасау үшін генетикалық анықтама алып, жасушаларын қолдануға болатын жақын туыстас түрі жоқ. Жүндес мамонт үшін бұл рөлді азиялық піл атқарады. Реконструкцияланған тилацин геномы үшін ұсынылатын реципиент – көлемі тышқандай ғана қалталы даннарттың тилациннен генетикалық алшақтығы адам мен мартышка маймылының алыстығына пара-пар деуге болады. «Тилацин – дара жаратылыс», – дейді ол. – Заманауи генетикалық құралдар бар болғандықтан, біз бұл жыртқышты қайтара аламыз деген ой – қате».

Ғылыми көпшілік, арасында Хельген де бар, жойылып кеткен жануарларды қайта өмірге əкелуден бұрын, тірілерді сақтап қалуға назар аударғанымыз жөн дейді. Ол үшін «ерекше, сиқырлы технология қажет емес, уақыт елегінен өткен тұмса ландшафтарды күту жəне айналамыздағы түрлерді мүмкіндігінше бақылап, басқарып отыру жеткілікті». Тилацин – жоғалту мен үміттің символы. Оның жойылуы тасмандықтарды осындай қасірет енді қайталанбауы үшін жұмылдырды. Олар əлемдегі алғашқы «жасыл» саяси партия құрды. Қоршаған ортаның бұзылуына қарсы бірігіп, жергілікті жануарлардың əлсіз түрлерін қорғауға ант берді. Болашақта басқа түрлер де жойылып кетпесін десек, бәріміз де осы міндеметтелерді ұстануға тиіспіз. Тилациннің үні бізге ғасырлар қойнауынан естіледі: Тым кеш қалмау үшін, күтудің қажеті жоқ.

11Шіл

Алтайлықтар үшін көшпелі мал шаруашылығы тек жайылымдық ресурс пен кеңістікті түрлендіру ғана емес, ол–сонымен қатар жем-шөп мәселесі мен малдың әр маусымдағы өсіп-өнуін өзара бейімдеу.

Мәтін және фото: Лю Шяңцын
Жауапты редактор: Ай Шаоцяң

Ертіс алқабындағы көш жолдары мыңдаған жыл бойы әрі-бері көшіп жүрген көшпенділер мен олардың малдарының ізінен пайда болған. Қазіргі таңда көп аймақ жайылымға апаратын автожолдар салған, тек Көктоғай ауданында ғана осы көне жолды сақтап қалған. Осы жол арқылы жылына жүз мыңнан астам мал өтеді. (Фото: Гу Цзифэн 4 сәуір, 2023)

Еуразия даласы өзінің бай және алуан түрлі өсімдіктерімен, әсіресе мұндағы ең алғаш пайда болған көшпелі өмір салтымен әлем халқының көпшілігіне ықпал етті.

Оның ең шығыс шетіндегі Алтай таулары алтын өндірісімен мәлім болды және Шығыс пен Батыс арасындағы ежелгі әрі ең маңызды өткел ретінде әлемде көп талқыланған аңыз-тақырыптардың біріне айналды.

Хадық Сәйдүл көшін алғашқы қардан кейін бастады. Көліктер далада алғаш пайда болған жылдары, олар көшпелілердің көз алдында мүлде басқаша көрінетін, бірақ қазір үйір-үйір малды аралап жүрген мотоциклдер мен жүк тиелген көліктер көш кезіндегі қалыпты көрініске айналған. Ақырындап құлаған қар ұшқындарының арасынан үйір-үйір мал тұяғының дыбысы желдей еседі. Бұл – бүкіл Еуразия даласының қаншама жылдан бері келе жатқан салтанатты көрінісінің бірі. Заман өзгеріп, өркениет жаңарып не жойылып, адамзатқа ықпал ететін ірі оқиғалар болып жатса да, соның бәрі осы ұлы даладағы көшпелі өмірді өзгерте алған емес. Себебі бүгінге дейін жалғасып жатқан көшпелі тұрмыс – өлкеге ең қолайлы өмір салты. Көшпелі өмір адам баласы дүниеге келгеннен бері қойылып келе жатқан классикалық драма іспетті. Мың не он мың жылдан кейін де адамдар оны мұқият зерттеп, одан шабыт алады.

Алтай таулары шығыстан батысқа қарай созылып жатыр. Жер бетінің дөңестігі таулардың бағытымен сәйкес келіп, жерді тұтастай батысқа қарай еңкейтеді. Осыған байланысты Алтай аймағындағы су жүйесі Қытайдың басқа бөліктеріндегі су жүйесіне мүлдем қарама-қайшы келеді. Мұхит ағындары әкелетін ылғалды жылы ауа Алтай тауы аңғарларында су жүйелерін тудырады. Тау-тастан баяу аққан ұсақ ағындар аңғарларда шағын арналарға бірігіп, әрі қарай үлкен өзенге айналады. Өзен суы Жоңғар шөлінің солтүстік бөлігіне ағып, ақыры Еуразия даласының шығыс шетіндегі ең үлкен өзен арнасына айналады.

Алтайда екі негізгі өзен бар. Біріншісі – Алтай тауының шығысындағы Шіңгіл ауданында басталатын Ұлұңгур өзені. Көктоғай ауданын басып өтіп, ақырында Бурылтоғай ауданында Ұлұңгур көліне құяды. Ол Алтай өңіріндегі «ішкі өзенге» тең. Тағы бір өзен Көктоғай ауданындағы Алтай тауының оңтүстік-батыс беткейінен басталып, Қайырты өзені мен Күйірі өзенін қосып, Ертіске айналады. Шығыстан батысқа қарай ағып, Қазақстандағы Зайсан көліне кұяр тұста бұл өзен Қараертіс, Қыран, Бұршын, Қаба, Березек сынды тармақтарды өзіне қосып отырған. Ақырында өзен солтүстікке қарай, Солтүстік Мұзды мұхитқа жол тартады.

Қыстың ең аязды кезінде басталған көш мамыр айында жазғы жайлауға жеткенде аяқталады. Малшылар жайылымдарын әсерлі атаулармен атайды. Бұл жердің аты – «Көк тай».
Фото: Gilles Sabrié

Алтай аймағындағы жайылымдық жерлер 4 маусымға қарай бөлінген және негізінен солтүстіктен оңтүстікке қарай орналасқан. «Қыс пен көктем» және «жаз бен күз» деген екі аралық бойынша көшпелілер осы жайлауларда үздіксіз көшіп-қонып жүреді.

Алтайды өрлей орналасқан көшпелі тіршілік желісі шамамен Еуразия даласындағы түрлі далалық жайылым жағдайының өзара өзгеруімен, ұлттық және жергілікті әкімшілік бөліністермен де байланысты.

Алтайдағы көш бағыттарының ықшамдалу процесі бүкіл Еуразия даласының табиғи бейнесі мен ережелері бар институттанған модельге дейінгі өзгеру барысы десек, қате болмас. Демек елді мекендер тығыздығының өзгеруі де осы аймақтағы көшпелі өмірдің өзгеше естелігі. Ұлұңгур өзенінің екі жағындағы көк терек, қарағаш және өзен талдар арасында отар-отар қой мен жылқы үйірі жайылып жатыр. Жерден бас көтеретін емес. Шөптің өскені соншалық, түйенің беліне дейін жетті. Одан әрі алысқа көз жүгіртсеңіз, Алтай тауларынан шыққаннан кейін көрінетін егін алқаптары мен шабындықтар, осы аймақта алыс-жақын жерлерде әртүрлі тығыздықта орналасқан елді мекендер бар. Ертеде мұндағы үйлер негізінен дөңгелек пішінді болған. Яғни қазақтың дәстүрлі киіз үйі. Кейін төртбұрышты үйлер көбейді. Олардың арасында ара-тұра дөңгелек «тошала үйлер» кездеседі. Кейде сіз үйлер арасынан үлкенірек ғимараттарды көресіз, бұл – мерекелер үшін пайдаланылатын қоғамдық ғимараттар немесе дүкендер. Ауылдан сәл алыс жерде бір-екі зират болады. Адамдар осы ауылдарда той тойлайды, мерекелік дастарқан жаяды, жақындарын жерлейді… Осылайша, бұл ауылдарда толық әлеуметтік коммуникация жүйесі құрылып, үздіксіз жетілдірілуде.

Үйлер шоғырланған жерде, әдетте, әкімшілік бірліктердің белгілі бір деңгейі болады. Халық санына қарай: елді мекен, ауыл не қалашық болып бөлінеді… Бүгінде жол торабы мен биік ғимараттардың саны да жайылымдық аумақтардың, жартылай жайылымдық аймақтардың және қалалардың арасындағы өзіндік шекараға айналды. Үйлер мен зәулім ғимараттар тығыз орналасқан жерлер бірте-бірте көшпелілермен байланысты функциялардан ажыратылып, жайылымдық жерлердің қоршауында қалған не үлкен, не кішкентай қалаларға айналды. Жайылымдық аймақтар мен қалалар арасындағы көлік және қатынас түрлерінде біршама айырмашылық болуы мүмкін болса да, осы даму моделінің мүмкіндігі өте жоғары. Бұл аймақтық экономиканың даму дәрежесін білдіреді. Бірақ адамдарға көбінесе орталықтағы қала айналасындағы жайылымдық аймақтардың дамуы мен өсуіне мұрындық болып жатқандай көрінеді. Бұл, әрине, дұрыс емес. Шындығында, ерте заманнан жалғасып келе жатқан кең-байтақ жайылымдар мен көшпелі өндіріс әдісі Алтай өңіріндегі барлық қаланың дамуына негіз болды.

Хадық Сәйдүлдің немересінің аты – Ақтай. Ата-анасымен бірге күнде қораға шығатын ол кішкентайынан қойлармен ойнап өскен. Осы арқылы оның бойына көшпелі өмірдің алғашқы әсерлері сіңеді.

Екі мыңға жуық қой, ондаған түйесі бар қалың мал Хадық Сәйдүлдің қорасына бірнеше жүз метрдей жерде тоқтады. Малды айдап келген жастар қос тіге бастады.

Мұндай әрекет Хадықтың ұлы Қастер мен келіні Айнұрдың ашуына тиді. Өйткені қора төңірегіндегі жайылым екі отар қойды тойдыра алмайды. Ерлі-зайыпты екеуі барып наразылық білдірейік пе деп ақылдасты.

Туыстар арасында мұндай мәселені шешу оңайға соқпайды. Енді не істеу керек? Алайда ерлі-зайыптылар әңгімесін аяқтап үлгермей, қарсы жақтан бірнеше жас Қастердің киіз үйіне кіріп келді.

Үйдің иесі дастарқан жайып қарсы алды, бір-екі ауыз сөзден кейін екі жақ келісімге келді. Ертеңінде жас жігіттер қойларын айдап әкетті. Жайылым тар жерде бұрын қоныстанғаны екінші отардың келуіне қынжылуы – қалыпты жағдай. Ал жас жігіттердің амандасып келуі бір шыны шай үшін емес, «жер иесі» Қастерге деген құрмет. Екі жақтың арасындағы мәселені жайлау тәжірибесі арқылы шешу қиын емес. Кейінірек келген мал ерте келген отардың жанында ұзақ тұруға болмайды, бұл – дала заңы.

Сырт қарағанда, көшпелі малшылардың жайылымға деген көзқарасы дала табиғатына сәйкес келеді, өйткені олар – көшпелі өмірдің мұрагері әрі әлемдегі осы ең көне тіршілік салтының «басты кейіпкерлері».

Қаламайлы қорығы құрылған соң, көшпелілер үшін 2021 жыл осы жердегі соңғы жыл болмақ. 10-санаттағы қарлы боран көшпелі өмірді алапат қауіпті қиындықтармен беттес­тіреді. Іс жүзінде қар жауған жоқ, бірақ дүлей жел жердегі қарды аспанға ұшырып, бір бағытта қатты соға берді.

Хадықтың отбасы әрі қарай көшпегені жөн болыпты, өйтпегенде малы сусыз қалғандай еді. Кенет шаң араласқан қарлы боран соқты. Ашық теріге пышақ тигендей ауыртады. Хадықтың қотаны бірден толып қалды. Қатты жел қорасын қиратты. Сол түні отар боранмен 60 км жерге дейін ығып кетіп, келесі таңда әрең табылды. Қастер адасқан қойларын ақыры қотанға кіргізіп, қораның қираған тұсының жел жағына жүк көлігін қойып, қора қабырғаларын темір арқандар арқылы нығайтты. Келесі күні таңертең жел тоқтағанда жүк көлігінің жел жақ беті қарға толып, үлкен «қарлы дөңес» пайда болыпты. Балалар үстінен сырғанай бастап еді, көп ұзамай опырылып түсті. Көшпелілер үшін қыста қалың қар – негізгі су көзі. Адамдар қарды жинап алып, еріту үшін қазанға құйды. Қайнаған судан бензин мен пластмасқа тән иістердің бәрі шықты. Бұл – желдің жүздеген шақырым жерді басып өткенінің тағы бір дәлелі.

Көш барысында малшылар осындай «қос» деп аталатын уақытша баспананы пайдаланады.

Алтайда көшпелілер солтүстіктен оңтүстікке жыл мезгіліне қарай қоныс аударып, жүздеген шақырым жолды басып өтеді. Бұл бір жағынан маусымдық жайылым ауыстыру болса, екінші жағынан – шөптің қоректік жағдайына сәйкес жайылым ауыстыру. Мал бағудың дәл осы бірегей әдісінің арқасында Алтайдағы қой еті басқа аймақтарға қарағанда әлдеқайда дәмді болып келеді.

Күзде Ұлұңгур өзені жағасында басталған көш, әдетте жайылымның жағдайына қарай, 10-15 күнде бір қозғалады. Бірақ әр көшкенде 30 км не одан аз жүреді. Желтоқсан айының соңында көштің басы түрлі-түсті жер бедерімен әйгілі Яданға келеді. Бұл – Тянь-Шань таулары мен Алтай тауларынан алыс жатқан Жоңғар ойпатының орталық аймағы. Аса биікте емес, оның үстіне Алтай тауларынан шалғай, Тянь-Шань тауларына жақын жатқандықтан, қыстауға өте қолайлы. Міне, бұл Алтайдағы тау жайлымы, өзен аңғарындағы жайылым, жазықтағы жайылым және шөлейтті жайылым деп бөлінетін төрт түрлі жайылымның соңғысы. Мұндағы минус 40 градустық қатты аязға төтеп беру үшін малшылар енді киіз үй не кірпіш үйде емес, жартысы жер астындағы «жертөледе» тұрады.

Еуразияның қақ ортасында орналасқан Шыңжаң үшін мұндағы ең үлкен ерекшелік – мұхиттан шалғай орналасуы. Биік таулар мұхиттан келетін ауа ағынын бөгеп, Тянь-Шань таулары мен Алтай таулары арасындағы жерді ылғал әсер етпейтін құрғақ аймаққа айналдырды. Соңғы жылдары қар уақытында жаумағандықтан, бұрынғы көшпелілердің көп жерлері мен «жертөлелері» қараусыз қалған.

Егер біз төрт мезгілдің ауысуын көшпелі өмірдің кеңістіктік өзгеруі, ал жайылымдық жерлер сапасының өзгеруін көшпелі өмірдің негізгі шарттарының өзгеруі деп есептесек, онда қозы тууы көшпелі өмір негіздерінің жаңаруы болмақ. Алғашқы қозылар желтоқсан айында туады. Бұл кезде жаңа туған қозылар суықтан қатып өлмеуі үшін малшылар қойларды үнемі тексеріп отыруы қажет. Жаңа туған қозылар болса, дереу киізге орап, үйдегі пештің қасына орналастырады. Осы күннен бастап малшы балаларына ойнайтын жаңа серік қосылды. Ұлұңгур өзенінен өткен малшылар наурызда жазғы жайлауға жетеді. Осы кезде қой жаппай туа бастайды. Бұл кезеңдегі ең маңызды жұмыс – қарды үйіп, күн сәулесінен тез еріп кетпес үшін үстін киізбен жабу. Су тапшы аймақтар үшін бұл қар жаңа туған қозыларға қажет су қоры болады.

Мереке күндері алыс-жақын туыстар жайлауда ғана кездесетін үлкен киіз үйде бас қосып, бірге тойлайды. Астан бұрын бата жасайды.

Көп жағдайда көшпелілер үшін малды көз алдында ұстап бағу жеткілікті. Бірақ қой төлдейтін кездегі жағдай мүлдем басқаша. Қойшы ұйқыда жатып та қотанға құлағын түреді, кез келген уақытта қораға барып, туып қалған қозыларды енесіне ауыздандырады. Түрлі түсті жіптермен козылардың құлақтарына белгі салады.

Бас-аяғы 20-30 күн ішінде жүзден аса жаңа туған қозы пайда болады. Таңертең қозыларды қорада қалдырып, қойды өріске шығарады. Кешке қораға қайтқан қойдың қозысын, қозының енесін іздеп жамыраған шуы адамды ерекше көңіл күйге бөледі.

Малшылар жаңа туған немесе әлсіреген қойларды тез оңалту үшін көп жұмыртқа сатып алып, жемге араластырып береді. Ал өздері тек сүтті шай мен нан жеп жүре береді. Қой төлдеген көктемгі жайылым Ұлұңгурден асқан соң 4-5 көштік жерде орналасқан. Хадық Сәйдүлдің көші осы жерден шығысқа қарай бет бұрып, 100 шакырымдай артқа тастаған соң, қайтадан солтүстікке қарай Алтай тауына тіке тартады. Ұлұңгур мен Ертіс өзенінің арасында жатқан бұл аймақта қыстың қатты ызғары алыстап, күн райы жақсара түседі. Қозылар да өсіп-жетіліп қалады. Бақбақтың да алғашқы гүлдері көрініп, айнала құлпырады.

Қытай тілінен қазақшалаған Мұхтар Мұрат.

Материалдың толық нұсқасын National Geographic журналының шілдедегі санынан оқи аласыздар.